OpinieEuropa

Europa mag niet vervallen in berusting of versnippering

De tijd van de soft power is voorbij. De EU moet zich steviger gaan positioneren op het wereldtoneel. Dat stelt Josep Borrell, vicevoorzitter van de Europese Commissie en belast met buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid. 

Josep Borrell, vicevoorzitter van de Europese Commissie.Beeld REUTERS

De huidige geopolitieke onrust maakt duidelijk dat de Europese Unie dringend haar weg moet vinden in een wereld die steeds meer wordt gekenmerkt door ruwe machtspolitiek. We leven in een tijd van geostrategische concurrentie, waarin sommige leiders er niet voor terugdeinzen om geweld te gebruiken en waarin economische en andere instrumenten als wapen worden ingezet.

Als Europeanen moeten we onze denkpatronen aanpassen om het hoofd te bieden aan de wereld zoals die is, en niet zoals wij hoopten dat hij zou zijn. Als we niet als verliezer uit de concurrentiestrijd tussen de VS en China willen komen, moeten we de taal van de macht opnieuw leren en onszelf als een geostrategische speler van wereldklasse gaan zien.

Deze uitdaging kan op het eerste gezicht moeilijk lijken; de EU werd immers opgericht om een einde te maken aan machtspolitiek. Door de harde macht te scheiden van de economie, de regelgeving en de zachte macht, heeft de EU vrede gebracht en de rechtsstaat opgebouwd. We zagen een model op basis van multilateralisme, openheid en wederkerigheid als de beste oplossing voor ons continent én voor de rest van de wereld.

Het is jammer genoeg anders gelopen: we zien ons tegenover een hardere realiteit geplaatst waar vele spelers bereid zijn geweld te gebruiken om hun doel te bereiken. We zijn dagelijks getuige van het feit dat economische instrumenten, gegevensstromen, technologieën en handelsbeleid voor strategische doeleinden worden ingezet.

Te zwak, te verdeeld

Velen zeggen dat het buitenlands beleid van de EU niet kan slagen omdat Europa te zwak en te verdeeld is. Uiteraard wordt onze collectieve geloofwaardigheid ondermijnd wanneer lidstaten het oneens zijn over belangrijke actielijnen. Soms zijn we enkel eensgezind in het uiten van onze bezorgdheid en blijft veel onenigheid bestaan over wat we daaraan zullen doen.

Het is moeilijk om met eenparigheid van stemmen overeenstemming te bereiken over kwesties waarover we verdeeld zijn. Het risico dat dit het buitenlands beleid van de Unie verlamt, is steeds aanwezig. De lidstaten moeten zich er bewust van worden dat zij met het uitspreken van een veto zowel de Unie als zichzelf verzwakken. Een lidstaat kan niet verkondigen een grotere rol voor Europa in de wereld te willen, zonder daarin te investeren.

Europa mag niet vervallen in berusting of versnippering. Berusting betekent: denken dat de problemen in de wereld te talrijk zijn of te ver van Europeanen af staan om zich betrokken te voelen. Om een gemeenschappelijke strategische cultuur te ontwikkelen, is het cruciaal dat alle Europeanen inzien dat bedreigingen van de veiligheid ondeelbaar zijn. Denken dat de situatie in Libië en de Sahel enkel de landen van het Middellandse Zeegebied aangaat, is even absurd als denken dat de veiligheid van de Baltische staten een louter Oost-Europese kwestie is.

Versnippering betekent: óveral een rol willen spelen − en daartoe onze bezorgdheid of goede wil tonen en humanitaire hulp of steun voor wederopbouw bieden. Alsof de grootmachten het recht zouden hebben brokken te maken en de EU ze dan telkens mag lijmen. Onze politieke doelstellingen moeten vaststaan. We moeten een duidelijk beeld hebben van het volledige scala van middelen waarover we beschikken.

Politieke wil

Als we ons economisch beleid, diplomatieke aanwezigheid, regelgevingscapaciteit en het groeiende aantal veiligheids- en defensieinstrumenten optimaal benutten, kunnen we op talrijke manieren invloed uitoefenen. Het probleem van Europa is niet een gebrek aan macht. Het probleem is het gebrek aan politieke wil om de krachten te bundelen.

Diplomatie heeft alleen kans van slagen als ze gepaard gaat met actie. Als we willen dat het broze bestand in Libië standhoudt, dan moeten we het wapenembargo steunen. Als we willen dat het atoomakkoord met Iran standhoudt, dan moeten we ervoor zorgen dat Iran er voordeel bij heeft om het opnieuw volledig na te leven. Als we niet willen dat de Afrikaanse Sahel afglijdt naar wetteloosheid en onveiligheid, dan moeten we onze betrokkenheid bij de regio vergroten.

Behalve het aanpakken van de crises in de buurlanden van Europa zijn er nog twee prioriteiten. Ten eerste moet de EU een nieuwe integrale strategie uitstippelen voor en met ons zustercontinent Afrika. We moeten het groots zien en ons beleid op het gebied van handel, innovatie, klimaatverandering, cyberspace, veiligheid, investeringen en migratie inzetten om invulling te geven aan ons discours over gelijkwaardig partnerschap.

Ten tweede moeten we ernstig nadenken over een geloofwaardige benadering van de grote spelers op het wereldtoneel: de Verenigde Staten, China en Rusland. Ze verschillen dan wel van elkaar, maar alle drie bedrijven ze machtspolitiek en onderhandelen ze door kwesties aan elkaar te koppelen. Onze respons moet genuanceerd maar duidelijk zijn. We moeten de waarden en belangen van de EU en de overeengekomen internationale beginselen verdedigen.

Dit is niet gemakkelijk en we zullen niet alles dit jaar kunnen verwezenlijken. Maar of een politiek gevecht wordt gewonnen of verloren, hangt af van het kader waarbinnen de strijd wordt gevoerd. 2020 moet het jaar worden waarin Europa werk maakt van zijn geopolitieke rol in plaats van aan de zijlijn te staan. 

Josep Borrell is de hoge vertegenwoordiger van de Unie voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid en vicevoorzitter van de Europese Commissie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden