Opinie

Europa kan niet zonder Turkije

Europa-Turkije Europa moet gaan beseffen dat het niet alleen bestaat uit gothiek en renaissance, maar ook uit orthodoxe kloosters, Byzantijnse kerken en moskeeën.

Bondkanselier Angela Merkel spreekt in Istanbul met de Turkse premier Ahmet Davutoglu over de aanpak van de vluchtelingencrisis. Beeld afp
Bondkanselier Angela Merkel spreekt in Istanbul met de Turkse premier Ahmet Davutoglu over de aanpak van de vluchtelingencrisis.Beeld afp

Vanaf de Romeinen tot het begin van de 20ste eeuw behoorden de Balkan en het Anatolisch schiereiland tot één mogendheid. In grote lijnen is dit tijdens het Romeinse-, het Byzantijnse- en later het Ottomaanse rijk duizenden jaren een continuüm geweest.

Net zoals de Polen, de Tsjechen en veel andere kleine Europese volkeren hebben geleden onder de Duitsers en de Russen, hebben de Grieken, de Serven en de Bulgaren geleden onder Turken. Ik wil het leed en de onrechtvaardigheid die deze volkeren is aangedaan niet bagatelliseren, maar dat was toen kennelijk de norm; als tegenprestatie voor bescherming tegen een andere grootmacht werd verlangd dat je je als volk onderwierp en het leed verdroeg.

De zogenoemde Pax Ottomana bood onder meer bescherming aan moslims, orthodoxe christenen en Joodse onderdanen in Europa en Anatolië die, onder leiding van de paus en middeleeuwse ridders, door katholieken werden achternagezeten, afgeslacht en vervolgd.

Gewijzigde structuren

De opkomst van mogendheden zoals het Ottomaanse Rijk, Rusland, het Britse Rijk en het Duitse Rijk is niet toevallig. De kracht die deze landen hebben komt niet zozeer doordat ze bevolkt worden door Duitsers of Russen, maar doordat die volkeren toevallig in een geografisch belangrijk gebied in Europa waren gevestigd. Trek de lijnen tussen deze mogendheden door, met Spanje als de mogendheid in de zuid-west hoek van Europa, dan zul je zien dat deze gebieden de pilaren van Europa zijn waarop het dak rust.

Met de opkomst van het nationalisme in het midden van de 19de eeuw zijn de politieke structuren in Europa veranderd; het verlangen naar een eigen gebied, onder aanvoering van een eigen leider en de ontwikkeling van de eigen cultuur werden belangrijker geacht dan het kiezen voor relatieve veiligheid onder de genoemde grote mogendheden. Alle volkeren in Europa hebben onder deze veranderingen geleden. De Eerste en Tweede Wereldoorlog zijn een direct gevolg van deze gewijzigde structuren.

Gelegen in een betere uithoek van Europa en dichterbij Amerika hebben Engeland en Frankrijk zich kunnen hervinden. Dramatisch liep het af voor Duitsland, Rusland en het Ottomaanse rijk en de kleinere volkeren in hun invloedssfeer. The rest is history: een communistisch Rusland, het Oostblok, een Duitsland dat uiteengereten werd en de tragedie die nog steeds in alle voormalige Ottomaanse grondgebieden voortduurt: van Irak tot diep in de Balkan zijn het bijna allemaal failed states.

Geopolitiek wasteland

Erkend dient te worden dat een deel van Europa en zijn directe omgeving door de Europese Unie is verwaarloosd. Zelfs tijdens het bestaan van het IJzeren Gordijn is Turkije soms genegeerd, maar vaker aan de kant gezet. Na de val van dat IJzeren Gordijn zijn landen in Oost-Europa met open armen in de EU verwelkomd, maar het islamitische Turkije is buitengehouden.

Oekraïne, grote delen van de Balkan, de Kaukasus en het Midden-Oosten vormen een geopolitiek wasteland. Europa krijgt nu de rekening van het navelstaren gepresenteerd; de zuid- en zuidoost-flank dreigt ten onder te gaan aan een aanhoudende economische malaise en gaat gebukt onder volksverhuizingen, niet levensvatbare economieën op de Balkan, (burger)oorlogen in het Midden-Oosten en Noord- Afrika en een steeds autocratischer regime in Turkije. Als gevolg hiervan zien we een assertiever Rusland dat gebruik maakt van de ontstane leemtes; het dreigt, het bezet en het bombardeert.

Het is tijd dat Europa inziet dat dit mooie en unieke continent niet louter bestaat uit gothische kerken en renaissancekunst, maar ook uit orthodoxe kloosters, Byzantijnse kerken en moskeeën. Kijk je verder dan de eerder aangehaalde Oostenrijks-Hongaarse grens dan zie je de sporen van mogendheden die louter op basis van de geografische ligging groot en machtig waren en daarom relevant waren voor de stabiliteit op dit continent. Dit feit is te lang genegeerd.

Destabiliserende factor

Door de ontwikkelingen in zijn directe omgeving ziet Europa zich gedwongen opnieuw over zijn identiteit na te denken en met oplossingen te komen. De uitkomst van die heroverweging zal moeten bepalen hoe het zal omgaan met landen als Turkije en Rusland: het voortzetten van de oude politiek is geen optie meer.

Zolang Turkije niet als een volwaardig gesprekspartner, en dus als een van de pilaren, bij Europa wordt betrokken zal de Balkan een niet lang vol te houden economische last voor West-Europa blijken en het Midden-Oosten een gevaarlijke destabiliserende factor voor de hele regio.

Mijn favoriete Griekse vakantiebestemming is het eiland Lesbos, waar een gewaardeerde vriend van me woont. Hij vroeg mij eens of ik me wel eens had afgevraagd waarom alle hoofdsteden van de eilanden die dicht tegen Klein-Azië liggen met de blik naar het oosten zijn gericht. Eerlijk gezegd had ik dat niet gedaan. 'Het gaat om de handel en economische banden, om het overleven op de eilanden', legde hij uit. Drieduizend jaar was de stad Chios organisch verbonden geweest met Izmir in plaats van met het verre Athene. De tomaten kwamen uit Klein-Azië en als Chioot ging je naar het ziekenhuis in Izmir. Historische feiten. Daar kunnen geen laag btw-tarief of extra euro's tegenop.

Hamza Yildiz is consultant en geïnteresseerd in Turks-Europese verhoudingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden