Essay Nieuwe wereldorde

Europa is zijn kompas kwijt

Beeld Sjoerd van Leeuwen

Het Westen werd deze week de oren gewassen in Beijing, omdat het amok zou maken in Hongkong. Verschuift naast de economische en politieke, ook de morele macht naar het oosten?

Laatst sprak ik met een pientere Europese diplomaat in Brussel die, op grond van ervaringen op posten ver buiten Europa, zei dat de westerse wereld steeds verder krimpt. De boodschap van vrije markten en vrije mensen gaat er niet meer automatisch in. Andere landen bouwen nieuwe instellingen, nieuwe samenwerkingsorganen buiten de door het Westen gedomineerde ‘liberale wereldorde’ die onder Amerikaanse leiding na 1945 tot stand kwam. En hoezo universele mensenrechten, kreeg deze diplomaat vaak te horen. Die werden immers in de Verenigde Naties beklonken toen veel landen nog westerse koloniën waren?

Ik moest aan haar woorden denken toen ik de bijdrage van China-expert Ties Dams voorbij zag komen in een recente discussie over de China-notitie van dit kabinet. Volgens hem is het model van ‘universele waarden’ niet langer houdbaar in een wereld waarin Amerikaanse macht niet langer allesbepalend is. Want China ontkent de universaliteit van die waarden. Staten bepalen zelf wat die waarden zijn, zo vindt de Communistische Partij in Beijing. Dams: ‘Ik denk niet dat het strategisch houdbaar is dat wij die universele waarden blijven dragen. We kunnen misschien wel blijven staan voor Europese waarden, voor wat hier geldt. Maar we moeten een ander verhaal hebben over wat Europa’s morele rol in de wereld is.’

Zo zien we dus niet alleen de verschuiving van politieke en economische macht naar het Oosten, maar ook morele macht. Ons morele anker, dat tot voor kort voor onwrikbaar vast lag, raakt nu al op drift. En dat op een moment dat de Verenigde Staten, in hun eentje lang de ultieme bewaker (en ja, soms ook schender) van die waarden, worden geleid door Donald Trump − letterlijk de meest ‘waardenloze president’ die de VS sinds lang hebben gezien.

Wat betekent dit voor de wereld? Over Dams inzichten met betrekking tot China valt niet te twisten, over de conclusie die hij daaraan verbindt wel. Ik denk dat we onszelf tekort doen − en, ja, de hele mensheid − als we fundamentele waarden gaan relativeren omdat de internationale machtsverhoudingen veranderen.

5G in Nederland

Er is ook een rechtstreeks verband tussen waarden en ons aanstaande besluit over de vraag of Chinese bedrijven (zeg maar: de Chinese staat) mee mogen doen aan de ontwikkeling van 5G in Nederland. De regering probeert hiervan een technische kwestie te maken, waar een commissie van experts over besluit, maar het is ook een waardenkwestie, die politiek denken vergt. Wie vertrouw je meer, en wie niet?

Dit voorjaar spendeerde ik een zonnige dag op het balkon met prachtig uitzicht over een idyllisch meertje van een Wit-Russisch-Amerikaanse luchtmachtofficier, we noemen hem Dima. Het was vlak bij de Amerikaanse basis in het Duitse Ramstein waar hij nu is gestationeerd. Ik voer hem op als expert omdat hij, dankzij zijn levensgeschiedenis, het verschil kent tussen leven in vrije en onvrije landen. Vrijheid zoals wij die in Europa en de VS kennen, is geen abstractie, maar in de wereld een heel schaars goed. En daar moet je voorzichtig en met respect mee omgaan.

Dima heeft veel gereisd; ook in Afrika en andere landen waar westerse diplomaten worden geconfronteerd met de harde ‘officiële’ afwijzing van onze ‘universele waarden’, vaak door mensen uit lokale elites die hun eigen land leegroven terwijl ze met hun ‘dure kritiek’ leuren op cocktailparty’s. Wie reist, ontmoet in alle windstreken telkens weer gewone mensen die juist verliefd zijn op die universele waarden en de mogelijkheden die deze bieden een eerbaar bestaan op te bouwen.

Bang voor de toekomst is hij niet. Dima heeft zelf ondervonden hoe onvrije politieke systemen de ontwikkeling van hun burgers beknotten. Deze systemen zijn intern te verrot en moreel gecorrumpeerd om de ultieme heersers over de aarde te kunnen leveren, denkt hij. China? Ach, dat heeft interne problemen genoeg, en vrije landen zullen uiteindelijk altijd naar elkaar toetrekken om zich te verweren tegen machten die ons op waardengebied de les willen lezen.

Amerikaans optimisme

Dit was de tweede keer binnen korte tijd dat ik mocht baden in ouderwets Amerikaans optimisme, een kwaliteit waar je in Europa met een hele grote loep naar moet zoeken. De keer daarvoor betrof het ook een Europese Amerikaan, de in Duitsland geboren Olaf Groth die een boek schreef over kunstmatige intelligentie en internationale politiek. Ook voor hem staat als een paal boven water dat vrije landen niet hoeven te vrezen voor de toekomst.

Zeker, Trump is een complicatie, want ‘als Amerika zich niet weer open en goedaardig gaat gedragen, loop je het risico dat het Chinese model straks het enige beschikbare is’. Maar voor Dima én Olaf, beiden eerstegeneratie-immigranten, is het vanzelfsprekend dat Amerika de ultieme bewaker van vrijheid blijft, wiens historisch gewortelde instellingen sterker en langer houdbaar zijn dan om het even welke president. Voor Europeanen geldt dat allang niet meer.

En daarom zien wij geen verband tussen waarden en de vraag of Huawei onze 5G mag aanleggen, en onze Amerikaans vrienden wel. Ik vroeg Olaf: wat is het verschil, de Amerikanen jatten onze gegevens toch ook? Hij antwoordde: ‘Ik begrijp dat het ongemakkelijk is, omdat Europeanen geen fans zijn van Trump. Maar er zijn twee grote verschillen. De Europeanen delen een waardengemeenschap met de VS. En in Amerika heb je een werkend rechtssysteem. Dat bestaat in China niet.’ Hij denkt dat Europa uiteindelijk kiest tussen ‘het Euro-Amerikaanse waardensysteem en het Chinese techno-confucianisme’.

Onderling verbonden

De politieke en technologische revoluties in de wereld zijn onderling verbonden. Omdat China een politiestaat is, beschikt het over enorme gegevensbanken die dienstig zijn bij het ontwikkelen van nieuwe digitale toepassingen. Het onvrije en repressieve karakter van de Chinese staat biedt dus zelfs op technologisch gebied (net als bij klimaatbeleid) bepaalde voordelen.

Maar de nadelen die zo’n systeem met zich meebrengt, zullen altijd groter zijn dan de voordelen. Of laat het Westen zich alsnog verslaan door vijfjarenplannen? Geen reden dus om preventief afstand te doen van onze waarden om de lieve vrede met China te bewaren. Of, zoals minister Blok deed, China te prijzen vanwege zijn ‘geweldige vorderingen’ op het gebied van sociaal-economische rechten. Een beetje meer zelfrespect, graag.

De Europeanen hebben terecht geen zin in een nieuwe koude oorlog, ditmaal tegen China. Maar ze moeten evenmin hun kop in het stand steken over de fundamentele verschillen tussen rechtsstaten met hun individuele rechten en landen waar de staat altijd belangrijker is dan het individu.

China heeft een strategie, de vrije landen tot nu toe niet. Het ontbreekt ook aan geschikte instellingen om deze te ontwikkelen: Amerika heeft Trump, de Navo Rusland, de EU zichzelf. Wellicht moet de redding − in lijn met de structurele trends − uit het oosten komen. In Japan, Australië en Zuid-Korea wordt druk nagedacht over nieuwe verbanden die bruggen kunnen slaan tussen vrije landen in Azië, Europa en Amerika. Europeanen hebben nu misschien teveel besognes om groot te kunnen denken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden