InterviewLuuk van Middelaar

Europa is niet meer de mondiale speelbal van China en Amerika

Europa is gelouterd uit de coronacrisis gekomen, schrijft historicus en filosoof Luuk van Middelaar in zijn boek Een Europees pandemonium. Ingeklemd tussen een onbetrouwbaar Amerika en een vastberaden China is een nieuw gevoel van cohesie ontstaan.

Peter Giesen
Luuk van Middelaar: ‘We mogen niet vergeten dat Amerika geen modeldemocratie meer is. Op 6 januari zag je een soort coup, dat kan in 2024 weer gebeuren, maar dan veel beter georganiseerd. Daarom is het riskant om op Amerika te blijven gokken.’ Beeld Aurélie Geurts
Luuk van Middelaar: ‘We mogen niet vergeten dat Amerika geen modeldemocratie meer is. Op 6 januari zag je een soort coup, dat kan in 2024 weer gebeuren, maar dan veel beter georganiseerd. Daarom is het riskant om op Amerika te blijven gokken.’Beeld Aurélie Geurts

Tijdens een pandemie dansen de valse profeten rond het vuur van de verwarring, schrijft historicus en filosoof Luuk van Middelaar in zijn nieuwe boek Een Europees pandemonium. Onheilsprofeten zijn altijd spannend, zegt hij. ‘Tijdens de pestepidemie in Londen in de 17de eeuw werden heel veel astrologische brochures verkocht waarin het einde der tijden werd voorspeld, schreef Daniel Defoe. Dat verkoopt. Lees ons laatste nummer, nu kan het nog!’

Aan het begin van de coronapandemie vonden de mensen die het einde van de Europese Unie voorspelden een gretig gehoor. Corona leek een cadeau voor het nationalisme. Het was eigen zieken eerst, Frankrijk en Duitsland weigerden mondkapjes te leveren aan Noord-Italië, waar mensen lagen te sterven in de gangen van de ziekenhuizen. Volgens Jacques Delors, de legendarische voorzitter van de Europese Commissie, verkeerde de EU in ‘dodelijk gevaar’.

Bij Van Middelaar riep het herinneringen op aan de eurocrisis, die hij van nabij meemaakte als adviseur van de toenmalige EU-president Herman Van Rompuy. ‘Toen voorspelden economen als Paul Krugman het einde van de euro, vaak met dag en uur erbij.’ Maar zoals de EU de eurocrisis en de migratiecrisis overleefde, doorstond zij ook de coronacrisis. Sterker, Europa is er gelouterd uitgekomen, concludeert Van Middelaar in Een Europees pandemonium.

Niet alleen kwam er een herstelfonds om de economische gevolgen van de pandemie in de armere lidstaten op te vangen, ook besloot de EU gezamenlijk vaccins in te kopen. Daarbij ging het nodige mis, maar de operatie voorkwam een veldslag om vaccins tussen arme en rijke lidstaten die tot het uiteenvallen van de Unie had kunnen leiden. Bovendien confronteerde de pandemie Europa met zijn ‘geopolitieke eenzaamheid’, schrijft Van Middelaar, tussen een assertief China en een Amerika waarop het niet langer kon rekenen. Dat besef van eenzaamheid in een wereld die allengs onvriendelijker wordt, zal de Europeanen nader tot elkaar brengen, denkt hij.

We treffen elkaar in een café met een aangenaam retro-interieur in Brussel, waar Van Middelaar nog altijd woont, al is hij niet meer in dienst van de EU. Tegenwoordig is hij schrijver, hoogleraar in Leiden, columnist voor NRC Handelsblad en lid van de Adviesraad Internationale Vraagstukken. Na vijf zware jaren in de Brusselse bureaucratie is hij weer vrij om te denken en te schrijven, over Europa en de wereld. ‘Het trof me hoe snel de omslag kwam na dat moment van totale verdeeldheid, bitterheid, ruzie en daadloosheid aan het begin van de pandemie’, zegt hij. ‘In juli werd al besloten tot het instellen van het herstelfonds. Voor EU-begrippen is dat met de snelheid van het licht. In de eurocrisis werd tweeënhalf jaar doorgemodderd voordat de crisis onder controle was.’

Hoe verklaart u die snelheid?

‘Het verschil met de eurocrisis was dat Duitsland deze keer Zuid-Europa wilde helpen. Duitsland wilde deze keer niet de vrek van dienst zijn. En wat ik fascinerend vond aan deze crisis: er ontstond een Europese publieke opinie. Iedereen zat te kijken: hoe doen de buren het? Hoe zit het in andere landen met ic-bedden, sterfte of mondkapjes? Dat was een manier om je eigen regering te controleren.’

En als de buren de pandemie niet beheersen, zijn we zelf ook de pineut.

‘Precies, dat was de Europese dimensie. Vooral in Frankrijk en Italië zagen ze: Duitsland pompt miljarden staatssteun in de economie. Dat geld hebben wij niet. Straks worden we eerst getroffen door het virus en daarna raken we werkloos door Duitse concurrentie. Angela Merkel nam de publieke opinie in Zuid-Europa waar. Ze was niet vergeten hoe ze tijdens de eurocrisis in Griekse tijdschriften met Hitlersnor was afgebeeld. Ze voelde de rancune weer opkomen. Dat gold overigens ook voor Nederland. Dijsselbloem zijn ze ook nog niet vergeten in Zuid-Europa.’

Nederland was daar minder gevoelig voor.

‘Wopke Hoekstra (minister van Financiën, red.) vroeg op het hoogtepunt van de gezondheidscrisis de Europese Commissie een rapport te schrijven over de vraag waarom sommige landen minder buffers hadden. Waarschijnlijk hoopte hij op een applausje van het Nederlandse thuispubliek.’

Dat kreeg hij ook.

‘Maar hij kreeg ook een fluitconcert van de veel grotere Europese publieke ruimte. Minder dan Duitsland had Nederland oog voor het unieke van de situatie en het leed dat ermee gepaard ging. Bovendien is Duitsland een groter land dat meer verantwoordelijkheid draagt en voelt voor de EU.’

Door de pandemie besefte Europa hoe kwetsbaar het is, zegt Van Middelaar: ‘Italië vroeg vergeefs hulp aan buurlanden en Brussel, maar op 12 maart 2020 landde er wel een vliegtuig van het Chinese Rode Kruis. Die mondmaskerdiplomatie maakte veel indruk. Voor de Europese publieke opinie was China voor het eerst als actor aanwezig. Tegelijkertijd waren de Verenigde Staten nergens te bekennen. Ze toonden geen leiderschap en waren zelfs meelijwekkend toen president Trump bleekmiddel ging voorschrijven en tientallen Amerikanen in het ziekenhuis belandden na een duik in het kastje met schoonmaakmiddelen. Dat was toch niet hoe de wereld er in onze jeugd uitzag? China was een derdewereldland en Amerika was onze beschermer.’

Maar wat kan Europa zelf nog, tegenover een opkomend China en een onbetrouwbaar Amerika? Voor de levering van penicilline en mondkapjes is het afhankelijk van anderen. Technologisch loopt het achter bij China en Amerika. Decennialang vertrouwde het op mondiale vrijhandel, waardoor alles te koop was tegen voordelige prijzen. Maar de pandemie liet zien hoe snel deze aanvoerlijnen kunnen worden doorgesneden. ‘We gaan naar een economische orde waarin niet alleen de factor geld, maar ook de factor macht een rol speelt’, zegt Van Middelaar.

Als nooit tevoren beseffen de Europeanen dat ze niet op eigen benen kunnen staan als de (militaire) bescherming van Amerika wegvalt en mondiale aanvoerlijnen worden afgesneden. ‘Die ervaring van geopolitieke eenzaamheid heeft zich uitgedrukt in de term ‘strategische autonomie’. Daar wordt al jaren over gepraat in Europa, maar de pandemie heeft het denken hierover enorm versneld.’

Luuk van Middelaar Beeld Aurélie Geurts
Luuk van MiddelaarBeeld Aurélie Geurts

Is de strategische autonomie van Europa geen illusie? We zijn militair toch volkomen afhankelijk van de VS?

‘Ja, dat zijn we, maar dat is geen gezonde situatie. We mogen niet vergeten dat Amerika geen modeldemocratie meer is. Op 6 januari zag je een soort coup, dat kan in 2024 weer gebeuren, maar dan veel beter georganiseerd. Een factor die niemand had voorzien is de persoonlijke band tussen Trump en zijn electoraat, een leiderschapscultus die veel kapot kan maken. Daarom is het riskant om op Amerika te blijven gokken.

‘Maar stel dat Trump niet terugkeert en Amerika de leidende democratie in de wereld blijft. Dat is het verhaal van de atlantici: we delen democratische waarden en trekken samen op tegen China. Dat laat echter geen ruimte voor onze eigen belangen, die deels echt anders zijn dan die van Amerika.

‘Het maakt voor Amerika niets uit of er een burgeroorlog in Iran uitbreekt. Voor ons wel, alleen al omdat wij te maken krijgen met migratie en instabiliteit aan onze grenzen. Is het goed of slecht als China investeert in Afrika? Voor Amerika is het slecht, want China is een geopolitieke rivaal. Voor Europa is het misschien wel goed, want wij hebben een enorm belang bij de economische ontwikkeling van Afrika.

‘Maar strategische autonomie gaat niet alleen over defensie, maar ook over kwetsbaarheden op farmaceutisch en technologisch gebied. Daar valt op korte termijn wel iets aan te doen.’

Wat China betreft pleit u voor pluralisme van waarden. We moeten accepteren dat China anders denkt. Wat betekent dat voor democratie en mensenrechten?

‘Ik zie dat als een pijnlijke spanning. Democratie en mensenrechten vormen onze politieke, bijna onze culturele identiteit. Je hebt te maken met een spanning tussen waarden en belangen, maar ook met een spanning tussen waarden onderling. De mensenrechten zijn waarden, maar het is ook een waarde om in vrede en harmonie met andere beschavingen te leven.’

Zijn mensenrechten dan niet universeel?

‘Je kunt een filosofische discussie voeren over de vraag of bepaalde waarden universeel zijn. Maar de politieke discussie daarover wordt een stuk lastiger als je ergens niet de baas bent. Je kunt China ook niet behandelen als Noord-Korea: vervelende dictator, we treffen sancties. Je kunt wel sancties treffen tegen China, maar dat kost banen en veiligheid, het wordt moeilijker om afspraken te maken over het klimaat. De prijs is veel hoger.’

Moeten we bereid zijn Taiwan te verdedigen?

‘Welke prijs betaal je daarvoor? Stuur je je kinderen ernaartoe, zoals we in de Koreaoorlog hebben gedaan? Het zijn moeilijke, maar reële vragen. We leven in een wereld die rauwer wordt, waar de kosten van onze veiligheid toenemen, waar het moeilijker wordt met de rest van de wereld te concurreren en ons geld te verdienen. De keuzen zullen ook harder worden. We hadden in Europa zo’n beetje gratis gas, de Amerikanen waren gratis ons leger, de economie draaide wel en de rest van de wereld was aardig. Dat is niet meer zo. Er komen situaties aan waarin je tussen twee kwaden moet kiezen. Voor de EU is dat heel moeilijk, want zij wil altijd het goede doen. Daarom was de vluchtelingendeal met Turkije heel belangrijk. Die was niet fraai, maar op dat moment wel noodzakelijk. Zulke momenten zullen we vaker meemaken.’

Is de EU wel in staat om geopolitiek te bedrijven? Zijn de verschillen tussen de lidstaten niet te groot?

‘De verschillen zijn heel groot en in het Brusselse denken vaak veronachtzaamd. Diplomatie begint met ruimtelijkheid. Wie zijn je buren? Lig je achter de Pyreneeën of niet? Dat maakt nogal uit voor de manier waarop je naar Rusland kijkt. Maar Europa heeft ook een gezamenlijke ruimte. Er vinden enorme verschuivingen plaats die alle Europese landen raken. Amerika interesseert zich niet meer zo voor ons. Alle Europese landen, of ze nu Estland of Portugal zijn, hebben te maken met de verschuiving van het economisch zwaartepunt naar Azië. De bevolking van Afrika verdubbelt tussen nu en 2050, waardoor de migratiedruk zal aanhouden, en het Midden-Oosten blijft waarschijnlijk zeer instabiel. Er zijn historische en geografische krachten die de Europese landen naar elkaar toe drijven.’

Maar er zijn ook krachten die ze weer uit elkaar spelen. Polen en Hongarije schenden de rechtsstaat. Dat gaat ten koste van de eenheid in de EU.

‘De Europese landen zijn democratieën, dat is wat ons bindt. Daarom raakt het ons als lidstaten op weg zijn om geen democratie meer te zijn.’

Wat kun je daaraan doen?

‘De EU moet zich richten op de hoofdzaak: het gevaar dat Polen een autocratie wordt. Het conflict om de voorrang van het EU-recht, dat ook in Nederland zoveel aandacht krijgt, is een afgeleide. Wie de voorrangskwestie té hoog opspeelt, trapt dus in een val. De opwinding helpt premier Morawiecki te poseren als verdediger van de Poolse soevereiniteit. Waarschijnlijk is hij daar juist op uit.

‘De mensen die in Polen de democratie en rechtsstaat proberen te redden, voelen zich ongetwijfeld gesterkt door de steun uit Brussel en de lidstaten. Maar uiteindelijk moeten de problemen in Polen worden opgelost. Dat kan niet vanuit Brussel of Berlijn gebeuren. De Poolse kiezers moeten bij de volgende verkiezingen regeringspartij PiS wegstemmen.’

En als ze dat niet doen?

‘Dan kom je voor een pijnlijke keuze te staan. Je wint aan cohesie en democratische geloofwaardigheid als je met Polen en Hongarije breekt, al is dat juridisch niet zo gemakkelijk. Tegelijkertijd leg je de oostflank van Europa weer open. Dat zal zeker voor Duitsland buitengewoon moeilijk zijn.’

U schetst in uw boek een tamelijk hoopvol beeld van de toekomst van de EU. Maar bij elke verkiezing zitten de pro-Europeanen weer te bibberen. Volgend jaar Frankrijk, een jaar later Italië waar extreem-rechts in de peilingen op 40 procent staat. Hangt dat niet als een zwaard van Damocles boven de EU?

‘Ik zie dat anders, als spannende momenten in een gezamenlijk politiek leven. Het is niet slecht als verkiezingen spannend zijn. Er moet ook iets te kiezen zijn. Ik denk niet dat Marine Le Pen of haar rivaal op extreem-rechts, Éric Zemmour, boven de 50 procent zal uitkomen, maar het kan gebeuren. Dan nog zal hij of zij geconfronteerd worden met bepaalde Europese realiteiten. Dat je buren hebt. Dat je de economie draaiende moet houden. Tot nu is de Brexit geen voorbeeld dat tot navolging aanzet. Verhalen over uit de euro stappen zijn snel weer opgeborgen door Le Pen, en ook door Lega-leider Matteo Salvini in Italië.

‘Ik zeg niet dat de EU het eeuwige leven heeft. Het is juist belangrijk om te zien dat je sterfelijk bent. Dat geeft je de energie om crises te overwinnen en vooruitgang te boeken. Maar het kwartje kan twee kanten op vallen. Er zijn splijtende krachten en krachten die ons samenbrengen. Ik leg vaak de nadruk op die laatste.’

Om de moed erin te houden?

‘Vooral om het evenwicht in het debat te herstellen. De splijtende krachten hebben al genoeg woordvoerders.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden