Column Derk Jan Eppink

Europa is geopolitiek een machteloze draaitol geworden

De topontmoeting in Helsinki tussen president Trump en president Poetin resulteerde in een Männerfreundschaft. Voor Poetin symboliseerde ze de erkenning van Rusland als supermogendheid, voor Trump de openingszet voor ‘deal-making’. Tevoren gaf hij tijdens de Navo-top enkele Europese landen onder uit de zak. De weinig coherente gang van Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker door het Brusselse jubelpark lijkt kenmerkend voor de toestand van Europa. Trump en Poetin, twee geheelonthouders, doen zaken; Europa is de benevelde toeschouwer.

Het was opvallend dat Trump ontspannender onderhandelt met Poetin dan met bondskanselier Merkel, die tot recent een machtsfactor in Europa was. Trump en Poetin komen uit een machowereld: de eerste houdt van worstelen, de tweede van judo. Ze koesteren de romantiek van ‘sterke leiders’ – mannen uiteraard. Ze zijn beproefd. Trump (72) in de harde New Yorkse vastgoedwereld, Poetin (65) in de KGB, de enige organisatie die de Sovjet-Unie overleefde, zij het onder de naam FSB. Juncker (63) past niet echt in dat stramien.

Voor Poetin was ‘Helsinki’ de eerste formele top met een Amerikaanse president sinds 2010. De Russische economie is ongeveer 10 procent van de Amerikaanse, maar de omvang van het land, het atoom­potentieel en de vele buren met buurtruzies schuiven Moskou in een centrumpositie. President Obama probeerde het op zijn Europees: ‘leading from behind’. Een wereld met Amerika als toeschouwer. Resultaat was een ontspoorde burgeroorlog in Syrië, Islamitische Staat, een atoomakkoord dat Iran versterkte en ‘strategisch geduld’ met Noord-Korea. Met Amerika in de achterhoede manoeuvreerde Poetin Rusland naar de voorhoede – met de Krim als trofee.

In Helsinki wees Trump met de vinger naar Obama en de Democraten, wat een enorme rel in Washington DC opleverde. Democraten zien ‘Russische inmenging’ als oorzaak van het verlies van Hillary Clinton, niet Clinton zelf. Ook hardline-Republikeinse senatoren als John McCain protesteerden luidruchtig. Trump was ‘too soft’. De Trump-methode is ongebruikelijk. Eerst is hij offensief en bedreigt Kim Jong-Un, president van Noord-Korea, met nucleaire onthoofding. Zodra ‘Little Rocket Man’ naar de onderhandelingstafel komt, is hij complimenteus. En is Kim ‘een geweldige voorzitter’. Vriend of vijand, dat maakt niet uit.

Dat hebben de NAVO-partners gemerkt, vooral Duitsland, dat zich soms als ‘neutraal land’ opstelt. Aan defensie doen de Duitsers relatief weinig. Trump denkt dat alles om geld draait. Al zou Duitsland zijn defensiebegroting verviervoudigen: waar moet dat geld heen? West-Europa mist de wil tot zelfverdediging. Wie in militaire dienst gaat, is een ‘sukkel’. Ministers zonder militaire ervaring besturen het departement. In de VS en Rusland is dat voorlopig ondenkbaar. De overheidsinstelling waar Amerikanen het meeste vertrouwen in hebben is hun leger. Veteranen wordt lof toegezwaaid. In Europa worden zij genegeerd. Het defensieprobleem van West-Europa is eerder psychologisch dan financieel.

Trump heeft geregeld geconfereerd met Henry Kissinger (94), legendarisch minister van Buitenlandse Zaken die de psychologie van China en Rusland goed kent. Rusland is de rivaal van het verleden, China van de toekomst. Na ‘Helsinki’ berijden de Amerikanen beide sporen: China is nodig voor druk op Noord-Korea, Rusland voor het Midden-Oosten. Opvallend is dat de Israëlische premier Netanyahu onlangs Poetin bezocht, op verkenning voor Trump. Amerika en Rusland maakten afspraken over Syrië, maar over Iran blijft een brede kloof bestaan. Trump heeft economische sancties tegen Iran afgekondigd. Een Europees bedrijf dat toch handelt, riskeert verwijdering van de Amerikaanse markt. De ceo riskeert strafvervolging.

Europa zit tussen servet en tafel­laken. Vooral door eigen toedoen. Jan Werts, ex-correspondent in Brussel, volgt Europese Raden van regeringsleiders al sinds de eerste in Dublin in 1975. In een analyse voor het Montesquieu Instituut stelt hij – verwijzend naar Duitsland – dat de Europese Raad een nieuwe taak heeft: ‘brandjes blussen in regeringen om hun val te voorkomen’. Het aantal breuklijnen groeit: de eurocrisis zet Zuid tegenover Noord, de migratiecrisis Oost tegenover West. De Britten zoeken de exit van Brexit. Oostenrijk en Italië sluiten inzake migratie een ‘Alpencoalitie’ met de Duitse deelstaat Beieren. Oost-Europa is pro-Amerika; Duitsland Poetin-versteher. Gelukkig is de EU het nog eens over …. Israël! En de mensenrechten in Myanmar.

Europa is geopolitiek een machteloze draaitol geworden. De twee geheelonthouders vereenzelvigen gedraai met dronkenschap.

Derk Jan Eppink is senior fellow bij het London Policy Center in New York.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.