OpinieFranse ambitie

Europa heeft Macrons felle taal nodig

De viering van 70 jaar Navo verliep wrevelig. Macron positioneerde zich als de Europese leider. Hij is de enige staatsman met visie, maar hij riskeert zich te vervreemden van zijn bondgenoten, betoogt Dominique Moisi.

Emmanuel Macron tijdens de Navo-top in Londen.Beeld AFP

Wie heeft tegenwoordig in Europa nog een strategische visie op de wereld, die rekening houdt met de ingrijpende veranderingen in de wereldorde en uitstijgt boven de luie en gemakzuchtige gangbare opvattingen? Op het gevaar af te worden beschuldigd van nationale vooringenomenheid als Fransman: alleen de naam van de Franse president Emmanuel Macron dringt zich op. Maar Macron moet oppassen dat hij zich met zijn uitgesproken meningen niet isoleert van Frankrijks Europese bondgenoten.

Sommige waarnemers, vooral die in Frankrijk, prijzen Macron, terwijl in Europa en de Verenigde Staten de kritiek overheerst. Maar zowel aanhangers als critici zien zijn uitspraken over internationale politiek als een voorzetting van de ideeën van president Charles de Gaulle.

Als je gaullisme opvat als realisme, dan klopt de vergelijking. Maar als het begrip verwijst naar een poging van Frankrijk om afstand te nemen van de VS en van het project tot Europese integratie, met als doel onafhankelijkheid en soevereiniteit te bewaren, dan is Macron geen gaullist.

De Gaulle vond dat de VS in de jaren vijfig en zestig veel te machtig werden. Nu is het tegenovergestelde het geval: Macron wijst zijn mede-Europeanen op de toenemende gevaren van een onbetrouwbaar en op zichzelf gericht Amerika. En de voor de hand liggende conclusie die Europeanen uit Macrons waarschuwingen kunnen trekken, is dat Europa alleen op zichzelf kan vertrouwen. Dat betekent dat de Europese Unie meer en beter moet optreden en tegelijkertijd verdere uitbreiding moet uitstellen.

Het America First-beleid van president Trump vergroot de belangrijkste uitdaging waarvoor de wereld nu staat: de opkomst van China. Geconfronteerd met zulke ingrijpende geopolitieke verschuivingen kunnen de Europese leiders niet volstaan met algemeenheden en vrome wensen. Als ze willen worden gehoord, moeten ze hun stem verheffen en duidelijk taal uitslaan, zelfs met het risico anderen te schofferen of verkeerd te worden begrepen.

Hersendood

Zo bekeken was de kritiek die Macron onlangs op de Navo gaf, dat de alliantie ‘hersendood’ was nadat Trump eenzijdig Turkije (prominent Navo-lid) een vrijbrief had gegeven om Noord-Syrië binnen te vallen, zeker niet onjuist of overdreven. Het was louter een bedroefde erkenning van de realiteit.

Maar stijl doet er toe in de diplomatie. Niet alle waarheden zijn welkom, en zeker niet allemaal tegelijk. Macron had de Navo niet moeten kleineren, ook al was zijn kritiek terecht, terwijl hij tegelijkertijd met recht probeert de betrekkingen met Rusland te resetten.

In de jaren negentig zou je het westerse beleid ten opzichte van Rusland zo kunnen samenvatten: confrontatie als het moet, de situatie laten zoals die is als het even kan. Frankrijk heeft niet gekozen voor Rusland ten koste van de VS en Macron moet vermijden dat die indruk ontstaat.

Over minder dan een jaar zouden de Amerikaanse kiezers Trump de rug kunnen toekeren, en daarmee een eind maken aan de systematische schending van alle waarden die de transatlantische alliantie bijeenhouden. Maar zelfs zonder Trump aan het roer lijkt het onwaarschijnlijk dat Amerika haar oude belangstelling voor de wereld, Europa inbegrepen, terugkrijgt.

Door de Navo zo bruut te hekelen, lijkt Macron zichzelf in de voet te hebben geschoten. Peuren in de gevoeligheden van mede-Europeanen die je voor je standpunten wilt winnen, werkt averechts.

Macron moet inzien dat zijn aanpak paradoxaal is: hoe briljanter, energieker en origineel hij is, hoe meer risico hij loopt zich te isoleren. Een Duitse vriend, die voorheen diende in de regering van Angela Merkel, vertrouwde me onlangs toe dat Merkel zich ergert aan Macron, vooral door de arrogante manier waarop hij haar de laatste tijd bejegent. Ze had bijna heimwee naar Macrons voorganger, François Hollande.

Hoewel Merkel misschien terugverlangt naar de tijd dat Frankrijk een zwakke president had en Duitsland een sterke kanselier, hebben we nu een tegenovergestelde situatie. Macron voelt zich gefrustreerd, niet alleen door de totale onberekenbaarheid van Trump, maar ook door de voorspelbaarheid, zelfs passiviteit, van Merkel.

Temperament

In een wereld met weinig of geen strategische leiding, komt Macrons samenhangende en vindingrijke visie als geroepen. Maar dat blijft alleen zo als hij zich niet door zijn temperament laat meeslepen. Door de Navo te beledigen, neemt hij het risico zich te vervreemden van regeringen in Brussel, Berlijn, Warschau en Londen, van oudsher felle voorvechters van de alliantie.

Hoewel Macron een ideaalbeeld heeft van wat Europa moet worden – een verantwoordelijke, soevereine en autonome macht – moet hij voorzichtig te werk gaan. Hij zou de ontmanteling van de Navo niet moeten aanmoedigen of versnellen noch de verdeeldheid onder Europeanen aanjagen.

De diplomatie oude-stijl heeft veel beperkingen maar ook voordelen – denk aan de nadruk op gematigdheid, nuancering en het zoeken naar compromissen. Niemand, ook Macron niet, kan de zaak van het multilateralisme vooruit brengen op een unilaterale manier.

Dominique Moisi is speciaal adviseur van het Institut Montaigne in Parijs.

©Project Syndicate

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden