Column Bert Wagendorp

Europa gaat het moeilijk krijgen met het nieuwe Italië

Bert Wagendorp.

Helemaal zeker zijn de dingen nooit, in Italië, maar de kans is groot dat het land binnenkort een regeringscoalitie krijgt van de populisten van de Vijfsterrenbeweging van Luigi Di Maio en de extreem-rechtse Lega van Matteo Salvini die je ook gerust populistisch mag noemen. ‘Nerveus Brussel vreest populistisch Italië’, luidde gisteren de openingskop van de Volkskrant. NRC Handelsblad hield het op ‘Italië wordt kopzorg voor Brussel’.

Uit het vrijdag openbaar gemaakte ‘regeercontract’ blijkt dat de Italianen op ramkoers liggen met de EU. Volgens Italiaanse kranten staat er in het contract voor 100miljard aan ongedekte maatregelen, waaronder een basisinkomen en het terugdraaien van eerdere pensioenhervormingen. Het voorgenomen immigratiebeleid hoeft in Brussel ook niet op applaus te rekenen. Niet dat dat veel uitmaakt. Brussel is het symbool van alles waartegen de nieuwe coalitie zich verzet: immigratie, establishment, dominantie van de financiële markten.

De nieuwe vriend heet Poetin: in Moskou trekken ze de flessen prosecco open op het grote succes.

Vorige week besprak Hans Wansink in de Volkskrant het boek The People vs. Democracy: Why Our Freedom Is in Danger & How to Save It, van Yascha Mounk. Wansink beloonde het zeer toepasselijk met cinque stelle. Mounks boek geldt nu al als de politieke pendant van Thomas Piketty’s vuistdikke economische analyse Kapitaal in de 21ste eeuw uit 2013: een eigenzinnige en invloedrijke kijk op de grote politieke ontwikkelingen van onze tijd. Piketty werd destijds uitgenodigd door de Tweede Kamer, Mounk kan ook een invitatie verwachten.

Schitterend land

Zijn boek draait om individuele vrijheid en de wil van het volk, de twee steunpilaren van de moderne liberale democratieën. En om de vaststelling dat beleidsbeslissingen in die democratieën steeds vaker buiten de kiezer om worden genomen, bijvoorbeeld door de EU. Dat heeft volgens Mounk en niet alleen volgens hem geleid tot een toenemend wantrouwen onder de burgers, versterkt door economische stagnatie, immigratie en de macht van de social media. Daar spelen populisten handig op in. Met steeds meer succes: in Europa stemde in 2000 acht procent van de kiezers op een populistische partij, nu is dat een kwart.

Mounk kan zijn boek mooi illustreren met de gebeurtenissen in Italië, waar bij de laatste verkiezingen een meerderheid van de kiezers stemde op de Vijfsterrenbeweging, de Lega en Forza Italia.

Schitterend land overigens, Italië. Fantastisch mooie landstreken en prachtige steden vol culturele schatten. Land met een grote literatuur en cinema en ook nog met prima weer en een keuken om van te watertanden. Maar ook een land met schaamteloze misdaad en corruptie, waar ze in de persoon van Silvio Berlusconi al een Trump hadden toen die zich nog louter bezighield met de New Yorkse vastgoedmarkt. Een land, om het cliché aller clichés maar eens uit de kast te halen, van schrille tegenstellingen, die overigens op vaak fenomenale wijze zijn verwoord en verfilmd: zie het klassieke Novecento, lees het prachtige Het Mussolinikanaal van Antonio Pennacchi. Een land als een prachtige, maar een beetje instabiele geliefde.

Wake-upcall 

De Italianen hebben altijd een voorkeur gehad voor extremen, voor radicale keuzen, of die nu fascisme of communisme heetten. Of, zoals nu, populisme. Italië is een kroeg waar de emoties hoog oplopen en waar de held van vandaag de loser van morgen is. Waar straks de 44ste regering sinds 1945 aantreedt.

Mounk waarschuwt dat democratisch gekozen populisten een neiging hebben tot autocratie zodra de steun van het volk afneemt, begint het zoeken naar consolidatie van de macht op andere wijze.

Europa gaat het moeilijk krijgen met het nieuwe Italië. Maar ze kunnen in Brussel ook Mounk erbij pakken om te zien wat er gaande is en waarom dat gebeurt om zo te komen tot introspectie en herbezinning, tot nieuwe oplossingen. Italië is extreem, maar niet uniek. De antwoorden van de populisten zijn radicaal, maar de vragen waaruit ze voortkomen worden ook elders gesteld. Zo beschouwd kan de populistische revolte in Italië ook een wake-upcall voor Europa zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.