Europa bedrijft een politiek van de dood

Interview Willem Schinkel

Hoogleraar sociale theorie Willem Schinkel pleit voor 'een nieuw links van links'. 'Een geweldloze samenleving bestaat niet, maar je moet permanent de strijd aangaan om geweld aan de kaak te stellen. Dat heet democratie.'

Willem Schinkel. Beeld Jiri Buller

Hoe keek u de afgelopen week naar de Vluchtelingentop?

'In de EU wordt een politiek van de dood gevoerd. Door uit te gaan van de illusie dat je grenzen kunt sluiten en Europa een gesloten entiteit is. Dat is natuurlijk nooit zo geweest. Europa heeft zelf in de afgelopen decennia ook telkens zijn grenzen ter discussie gesteld. We zitten nu in de rare situatie dat we mensen die vluchten uit verschrikkelijke omstandigheden, opnemen, maar tegelijk accepteren dat ze op weg hier naartoe een groot risico lopen om te sterven. Het is absurd te proberen daar onderuit te komen door van Turkije - dat vijf keer minder inwoners heeft dan de EU - te vragen: kunnen jullie even twintig keer zoveel migranten opvangen? Dit handjeklap over de levens van migranten gaat regelrecht in tegen de vluchtelingenverdragen. Je ziet dat Europa heel cynisch omgaat met wat het zelf als zijn kernrechten ziet.'

'Grenzen zijn altijd poreus. Het is een illusie dat je de druk die vluchtelingen op Europa leggen werkelijk kunt tegenhouden met een hek. Als Europa zijn kernwaarden serieus zou nemen, is de oplossing heel simpel: een veerpont over de Middellandse Zee.'

Brengt die veerpont de ook door u gekoesterde verzorgingsstaat niet in gevaar?

'Dat kan best een angst zijn, maar dat is volstrekt irreëel als je kijkt naar de getallen waar het om gaat. Die aantallen vluchtelingen, dat stelt toch niets voor? En de verzorgingsstaat? Er wordt ons toch al 30 jaar verteld dat die niet meer houdbaar is? De verzorgingsstaat wordt bovendien steeds verder uitgekleed. Dat zie je bijvoorbeeld aan de bijstand. De mensen die daar gebruik van maken, worden bovendien steeds sterker geportretteerd als mensen die eigenlijk niet willen in plaats van niet kunnen. We hebben niet het besef dat we een economie hebben die is gebaat bij een zekere mate van werkloosheid. Ons kapitalistische systeem zit zo in elkaar dat er altijd mensen zullen zijn die niet mee kunnen komen, die worden uitgespuugd door het systeem. We zijn heel erg geneigd om dan naar het individu te kijken en te zeggen: wat is er met jou aan de hand?'

Wie is Willem Schinkel?

Willem Schinkel (Kampen, 1976) is hoogleraar sociale theorie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en lid en vice-voorzitter van De Jonge Academie van de KNAW. In 2005 promoveerde hij op het met de Willem Nagel bekroonde proefschrift Aspects of violence'. Schenkels huidige onderzoek, gefinancierd door de EU, richt zich op de migratiecrisis, de economische en de ecologische crisis. Zondag 13 maart spreekt Schinkel in De Balie in Amsterdam de jaarlijkse Logoslezing uit met als titel 'De wil tot benoemen. Over racisme, censuur en politieke correctheid.'

Het isoleren van mensen, het buitenstaanderschap, is een belangrijk thema in uw werk. U wilt daarom al heel lang een woord als 'integratie' afschaffen.

'Ik pleit er inderdaad voor dat woord niet meer te gebruiken. Het woord integratie heeft een gewelddadig effect. Het voegt een extra laag aan problemen toe. Je hebt bijvoorbeeld al criminaliteit en op het moment dat je dat in termen van integratie gaat bespreken, verdubbel je het probleem. Dan zeg je niet alleen: dit is een crimineel, nee, hij staat ook nog eens buiten de samenleving. Mensen vergeten vaak dat integratie niet alleen gaat over nieuwkomers, maar ook over werklozen en criminelen. Integratie maakt de samenleving steeds kleiner en zuivert die van problemen, want elk probleem is een probleem van mensen buiten de samenleving die nog geïntegreerd moeten worden. Het wordt helemaal gewelddadig wanneer etniciteit in de discussie over criminaliteit betrokken wordt.'

Maar er is toch wel degelijk een probleem met een hoge criminaliteit onder sommige groepen nieuwkomers, bijvoorbeeld Marokkanen en Antillianen? Dat moeten we toch gewoon nuchter kunnen benoemen?

(lachend) 'Maar dat is toch allesbehalve nuchter? Door zulke dingen te zeggen, introduceer je juist vage noties. Wat bedoel je met Marokkaans? Cultuur? Man! Er bestaan duizend definities van cultuur. Dat kun je toch niet wetenschappelijk serieus nemen? We hanteren in het integratiedebat puur statistische classificatieconcepten als 'Marokkaan' en 'allochtoon' die het CBS heeft bedacht.' 'Als onderzoekers al een relatie vinden tussen etniciteit en criminaliteit dan maken ze de fout dat ze hun zelfbedachte constructen als reële entiteiten beschouwen. Een policy brief van de WRR liet onlangs voor de duizendste keer zien dat wanneer je corrigeert voor klasse er helemaal geen verband tussen etniciteit en criminaliteit bestaat.'

'Weet je wat de grap is? Een paar jaar geleden had ik een bijeenkomst met een aantal wetenschappers en beleidsmakers van ministeries en uit de grote steden. Die beleidmakers zeiden tot mijn verrassing allemaal dat ze afwilden van die etnische categorisering van criminaliteit. Ze konden er niets mee. Ze kregen geen handvat om het probleem aan te pakken. Ze moesten Marokkanen gaan aanspreken op hun Marokkaans zijn. Ook Marokkanen die helemaal niet crimineel zijn.'

Maar hoe moet het dan?

'Nou, heel simpel, als blijkt dat de relatie tussen criminaliteit en etnische achtergrond wegvalt als je corrigeert voor klasse, dan moeten we het daar veel meer over hebben. Bovendien moeten we meer antropologisch of etnografisch onderzoek doen in plaats van statistisch onderzoek. Je moet achterhalen wat de mechanismen zijn waarmee groepen zich via criminaliteit aanpassen aan hun leefomstandigheden. Je moet het bijvoorbeeld over straatcultuur hebben, zoals Martijn de Koning recent heeft gedaan onder radicaliserende jongeren.'

U pleit daarnaast voor een nieuw taalgebruik.

'Veel termen zijn readymades geworden: 'allochtoon', 'integratie', 'Marokkaan'. We weten eigenlijk niet meer wat we ermee bedoelen, hoewel we ze voortdurend gebruiken. Veel van die termen zijn bovendien leeg. Neem bijvoorbeeld multiculturalisme. Daar heb ik een letter aan toegevoegd: multiculturealisme. Een realisme dat zegt: ah ja, wij linkse politici waren ooit politiek correct en multicultureel en nu zijn we realist! In feite is er nooit een multicultureel beleid geweest. Je had integratie met behoud van eigen cultuur. Maar dat was een keihard assimilationistisch beleid. Hoe krijg je de mensen die hier komen het snelste geëmancipeerd, het snelste hogerop? Vanuit hun eigen kracht en eigen achtergrond. Zijn ze eenmaal hogerop gekomen dan kunnen ze die achtergrond afwerpen.'

De politici en intellectuelen van nu zijn volgens u verlamd en laf.

'Dat verwijt ik vooral links. Dat rechts consistent is, is prijzenswaardig. Ik heb vele malen liever een goed conservatief dan een laf links persoon, bijvoorbeeld een PvdA'er. Met een conservatief kan ik een flinke antagonistische strijd voeren. Maar links is in de jaren '90 enorm verrechtst. De grote neoliberalisering is door de PvdA doorgevoerd tijdens Paars. Typerend is dat Wim Kok zijn idee om de ideologische veren af te schudden, had geleend van Bram Peper die het weer had van zijn toenmalige vrouw Neelie Kroes, een VVD'er.'

'De PvdA heeft op een gegeven moment een commissie in het leven geroepen die moest uitzoeken met welke punten ze de verkiezingen zouden ingaan. Als je dat doet moet je jezelf afschaffen. Dat is krankzinnig! We hebben een groot midden gekregen dat tegen rechts aanschurkt. En we hebben rechts in de persoon van Wilders die het meest consistent verwoordt wat veel PvdA'ers eigenlijk ook denken. We hebben geen antagonisme op links en dat is cruciaal voor een democratie. Daarom zeg ik: ik ben voor een links van links. Democratie is een permanent proces waaraan je moet werken. En sommige onderdelen daarvan zoals de PvdA moeten afsterven.'

'In een democratie moet je strijd kunnen hebben. Als je doet alsof die er niet is, zoals bij Paars, komt ineens een Pim Fortuyn. Fortuyn bracht het verschil terug. Veel mensen begrepen dat niet. Ad Melkert begrijpt het nu nog niet. Die denkt nog steeds: ja, maar de criminaliteit was gedaald, de economische groei was goed... Hij beseft niet dat er geen antagonisme meer was, geen strijd. Dat is een wezenlijk onderdeel van de democratie.'

'Onderdeel van de depolitisering die we nu zien, is de opvatting dat politiek alleen maar probleemmanagement is. Wilders is een probleemmanager in het kwadraat. Hij zegt: we moeten nu eindelijk eens de echte problemen van de echte Nederlanders echt efficiënt aanpakken. De enige partij die iets anders voorstaat, is de Partij voor de Dieren. Die hebben afwijkende opvattingen, ook op het vlak van de financiële crisis.'

Tekst gaat verder onder de foto.

'In een democratie moet je strijd kunnen hebben. Als je doet alsof die er niet is, zoals bij Paars, komt ineens een Pim Fortuyn, die het verschil terug bracht. Veel mensen begrepen dat niet. Ad Melkert begrijpt het nu nog niet.' Beeld anp

Ondertussen zien we die alternatieve manieren van spreken die u als oplossing ziet nog niet echt ontstaan.

(verontwaardigd) Nee, maar dat is ook hartstikke moeilijk, want je hebt te maken met een dominant denken dat zich in allerlei praktijken heeft vastgezet. Je moet eerst maar eens de verwondering krijgen van: wat betekent multiculturalisme eigenlijk, wat bedoel ik met cultuur en integratie? En dan kunnen nieuwe concepten pas een ingang krijgen. Je moet ook vooral niet denken dat ik al die nieuwe manieren van spreken heb. Waar ik aan wil bijdragen, is aan een meer antagonistisch politiek klimaat waarin het mogelijk wordt om op andere manieren te spreken. Democratische vrijheid is het hebben van alternatieven. Een geweldloze samenleving bestaat niet, maar je moet permanent de strijd aangaan om dat geweld aan de kaak te stellen. En dat heet simpelweg democratie.

Moeten we eerst wachten op meer ellende voor er daadwerkelijk iets gaat veranderen?

'Nee, dat is me te apocalyptisch. De echte catastrofe is, om met Walter Benjamin te spreken, dat het verder gaat zo als het is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.