Europa balkaniseert: de geschiedenis en collectieve schuld zijn terug

Arie Elshout en Rob Vreeken becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws.

Vreugde bij de veroordeling van voormalig opperbevelhebber Ratko Mladic wegens genocide en misdaden tegen de menselijkheid, in november 2017. Foto ap

Europa is eigenlijk een onmogelijke verzamelnaam. Zoveel landen, zoveel culturen, geschiedenissen en temperamenten. Hoe groot de verschillen zijn ervoer ik in 2016 bij een bezoek aan Polen, en ik merkte het wederom bij een recente trip naar de Balkan. De kracht van het nationalisme daar, de last van het verleden, de taaiheid van eeuwenoude animositeiten jegens buurvolkeren - het voelde loodzwaar en onwerkelijk aan.

Dat hebben we in het posthistorische, postnationale West-Europa gelukkig gehad, dacht ik. De landen in het oosten en zuidoosten zijn het andere, het 'achterlijke' Europa. Maar toen ik dat in een reportage terloops aanstipte, schoot door me heen dat deze tegenstelling inmiddels niet meer zo scherp is. Zijn wij in het westen niet bezig de modernistische lichtheid van het bestaan weer in te leveren? Wordt ook bij ons niet alles weer zwaarder?

Regressie

Na 1945 ruimde West-Europa veel oud zeer op. De erfvijanden Duitsland en Frankrijk reikten elkaar de hand in Verdun. Ook andere landen temden hun nationale reflexen en sloten zich aan bij de Europese eenwording. Burgers maakten zich los van kerk en klasse en emancipeerden tot individuen. Iedereen leerde vooral vooruitkijken. In de Europese wijk in Brussel ontbreken overwinningszuilen en strijdkarren met paarden ervoor. Er regeert de anonimiteit van een politiek-technocratisch complex dat vooral functioneel wil zijn. Europa's verleden is eruit weggecentrifugeerd, bij wijze van catharsis na de overdosis aan nationalisme en ideologie uit de vorige eeuw.

Er werd enorme progressie geboekt. Maar inmiddels dreigt er regressie. De geschiedenis is terug, als schandpaal en schietbaan. Het gaat over kruistochten, slavernij en kolonialisme alsof het gisteren was. Er woedt een beeldenstorm. Individuen bestaan alweer niet meer, alleen nog collectieve identiteiten. Het leidt tot agressief groepsdenken en pookt nationalistische sentimenten op.

Schuld

Zelf ben ik nazaat van blanke landarbeiders in de Haarlemmermeer. Mijn voorouders hebben nooit met een door de paus gezegend zwaard ingehakt op mohammedanen in Jeruzalem, waren eerder zelf slaaf dan dat ze er een bezaten en hebben waarschijnlijk hun hele leven nooit een zwarte bij hen in de buurt gezien. Toch zijn wij schuldig aan van alles nog wat. A priori. Wie dit een absurd voorbeeld vindt, heeft gelijk. Maar bedenk dat die absurditeit overvloedig aanwezig is in de cultuur- en identiteitsstrijd van dit moment.

Natuurlijk, pijnlijke geschiedenis moet worden verwerkt en aan een zekere mate van generalisering ontkom je nooit. Dat heb je snel in het dagelijks spraakgebruik ('die verdomde Duitsers'). De grens ligt bij collectieve schuld - die lijn mogen we niet over. Dat brengt me weer bij de Balkan. In Kosovo sprak ik met Isak Vorgucic, directeur van een tv- en radiostation. Hij is Serviër en weet wat Serviërs de Kosovaarse Albanezen in de oorlog van 1999 hebben aangedaan. 'Ik voel schuld. Ik deed alles om de spanningen te verminderen, maar kon het niet stoppen. Wat ik van de ander verwacht, is dat ze dat begrijpen. Ik kan mezelf toch niet kruisigen?'

Het begrip is er niet, hij blijft dé gehate Serviër voor de Albanezen. Zij kunnen moeilijk over de schaduw van de geschiedenis heen springen, dat kan niemand in de regio. Om tot de EU toe te treden, moeten ze europeaniseren. Oftewel leren vooruitkijken en zich oefenen in de kunst van het vergeten. Maar uitgerekend nu kijkt West-Europa zelf weer volop achteruit en begint het zelf in mentaliteit te balkaniseren.

Laatste nieuws! Tweede Kamer erkent Armeense genocide uit 1915. Mijn chef Alex Burghoorn verzuchtte: 'Kunnen we een keer beginnen aan de 21ste eeuw?' Inderdaad. Op de Balkan dacht ik het verleden te hebben gezien, maar ik weet het niet zeker meer. Het kan ook de toekomst zijn geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.