Column

Euro is kind van Duits verleden

Toen Italië lid mocht worden van de EMU kon men dat Griekenland niet weigeren. Dit is de Fluch der bösen Tat: Een gemaakte fout blijft je achtervolgen.

De Italiaanse premier Renzi voor een afbeelding van eurobiljetten in een Italiaans televisieprogramma. Beeld epa

Voor de Eerste Wereldoorlog kende Europa een halve eeuw van monetaire eenheid. Dat was de tijd van de goudstandaard. Staten definieerden hun munten met betrekking tot de prijs van goud en dus met betrekking tot elkaar want die verhoudingen werden geacht onveranderlijk te zijn.

Maar de staten waren onderhevig aan verschillende maten van inflatie. Ook hun economische structuren veranderden. Daardoor begonnen de gefixeerde waarden van de munteenheden te knellen: sommige waren overgewaardeerd, andere ondergewaardeerd. In 1926 hield Winston Churchill als minister van Financiën vast aan de goudstandaard. J. M. Keynes schreef The Economic Consequences of Mr. Churchill. Die waren vijf jaren van nodeloze stagnatie, tot Groot-Brittannië in 1931 de goudstandaard verliet.

Italiaanse lire

De staat Italië ontstond in 1871. Die staat had een nationale munt nodig en dat werd de lire. De waarde van die munt werd gerelateerd aan de economie van het noorden, die sterker was dan die van het zuiden. Bijgevolg was het zuiden minder concurrerend dan het noorden. Dat tekort werd jaarlijks gecompenseerd door transfers via het Cassa per il Mezzogiorno. Maar die transfers hielpen niet want de welvaart en de werkgelegenheid in het zuiden zijn nog steeds beduidend minder dan in het noorden.

Wie het verleden niet kent, wordt gedwongen het te herhalen. Het zuiden van de eurozone wil een transferunie, het noorden niet. Er zijn ook belangrijke verschillen in economische cultuur tussen de mediterrane staten en de voormalige D-mark-zone. Het noorden wil vasthouden aan eenmaal overeengekomen regels. Het zuiden zocht politieke oplossingen voor economische problemen. Het noorden wil soliditeit, het zuiden solidariteit. Het is waar dat Duitsland en Frankrijk de regels voor de euro in 2003 hebben overtreden maar Bondskanselier Angela Merkel heeft zich daarvoor tenminste verontschuldigd. Zoiets mag men van Parijs niet verwachten.

Frits Bolkestein is oud-VVD-leider en oud-eurocommissaris. Beeld anp

Helmut Kohl

De Monetaire Unie is tot stand gekomen door politici, niet economen. Sommige politici zijn ook economen maar deze waren dat niet. In de jaren zestig zei Johannes Witteveen, toen minister van Financiën, later directeur van het IMF, dat landen die een Monetaire Unie vormden elkaar een blanco cheque gaven. Dat inzicht speelde geen rol toen de EMU werd overwogen.

Bij dit alles verdient de rol van Helmut Kohl nadruk. Zijn oudere broer sneuvelde kort voor het einde van de Tweede Wereldoorlog. Hij moet gedacht hebben nie wieder. Vandaar zijn verlangen naar een Europese Politieke Unie (EPU). Dat was een romantisch idee. Romantiek en politiek vormen een gevaarlijk brouwsel. Kohls buitenlandse dienst had hem moeten waarschuwen dat er in Europa geen enthousiasme voor een EPU was. En dat is er nog steeds niet.

Helmut Kohl op 9 augustus 2011. Hij waarschuwde dat de euro riskant was voor Duitsland. Beeld Reuters

Kohl meende - terecht - dat de EPU vooraf moest gaan aan de EMU. Toen dat niet mogelijk bleek, zei hij dat de EMU wel zou leiden tot de EPU. Dat is niet bepaald wat is gebeurd. In Athene wordt Angela Merkel met Hitler vergeleken. Kohl waarschuwde dat de euro riskant was voor Duitsland. Maar Duitsland had vrienden in Europa nodig 'vanwege onze geschiedenis'. De voormalige Duitse centrale bankier Thilo Sarrazin heeft daaruit geconcludeerd dat de euro een kind van de Holocaust is. Dat is een brute formulering maar daarom nog niet onjuist.

Toen ik leider van de VVD was, heb ik mijn uiterste best gedaan Italië buiten de euro te houden. Ik heb in ruime mate gelobbyd, bovenal in Duitsland. Tietmeyer, chef van de Bundesbank, zei tegen mij: 'Ich bin nur Beamte, sie sind Politiker', suggererend dat ik het vuile werk maar moest doen. De arme man (die het eigenlijk met mij eens was) kon ook moeilijk anders want zijn baas, Helmut Kohl, wilde Italië erin. Hij had daarbij de steun van Frankrijk. Zou Italië niet toetreden, dan was Frankrijk het zwakste land. Nu was Italië dat.

Griekenland

Dit soort zaken wordt beslist door de Europese Raad, de verzameling van regeringsleiders. De Europese Raad is een club. Leden van een club willen schappelijk zijn jegens elkaar. De Grieken wilden lid van de EMU worden. De Italianen waren dat al. Kon men Griekenland onthouden wat men Italië had gegeven? Dat zou onaardig zijn. De Duitsers noemen dit 'Der Fluch der bösen Tat'. Je maakt een fout en die blijft je achtervolgen. Dit laat ook zien wat het niveau is van de beraadslagingen in de Europese Raad.

Wat Griekenland nodig heeft, net als Groot-Brittannië in 1926, is een devaluatie. Maar in tegenstelling tot de goudstandaard kon men niet uit de EMU treden, die een devaluatie verbiedt. Regeringsleiders zijn bevreesd dat de EMU dan uiteen zal vallen. Zo veel politiek kapitaal is nu in de EMU geïnvesteerd dat politici zich gebonden voelen aan hun eerdere uitspraken en daar niet op terug durven komen.

Misschien is dat de reden dat er geen debat is over de euro in Duitsland noch Frankrijk. In Parijs is de EMU een soort godsdienst geworden; in Berlijn wordt de eurokritische Alternative für Deutschland voor een extreem-rechtse, zo niet fascistische partij gehouden.

Polen heeft een nieuwe president gekozen. Dat gebeurde in twee ronden. In de tijd daartussen ben ik uitgenodigd in Warschau een toespraak over de euro te houden. Lidmaatschap van de EMU was een belangrijk punt van geschil tussen de twee grootste blokken. Ik heb de Polen krachtig afgeraden dat te doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.