EU zit niet in de lift, het is de stilte in de storm

Met de komst van president Macron lijkt de Europese integratie weer de wind in de rug te krijgen. Maar Adriaan Schout, Europa-expert van Instituut Clingendael, heeft zijn feestmuts nog niet uit de kast gehaald.

Adriaan Schout, Europa-expert van Instituut Clingendael.Beeld Els Zweerink

Net een achtbaan, die Europese integratie. Eerst de populistische revolte, nu zit Europa weer in de lift. 'We zitten niet in de lift, al grijpen velen dit moment aan om te doen alsof. Het is meer de stilte in het midden van de storm. Maar politici willen uitstralen dat zij de crisis overwonnen hebben en nu kunnen doorpakken.'

Macron brengt toch licht op het Europese toneel?

'De euforie was vorige week van korte duur: twee dagen tijdens de EU-top. De redding daarna van twee Italiaanse banken bracht rap een dosis realisme terug. Italië heeft al 150 jaar te kampen met dezelfde problemen in het staatsbestel. Europa bestaat helaas niet uit landen met keurig aangeharkte voortuintjes. Ook betwijfel ik of het populisme nu echt verslagen is - vreemd hoe graag mensen dat willen geloven.'

Is Macron niet de ideale populist: Polen weren, gehuld in EU-vlag?

'Macron komt weer met het l'Europe qui protège van De Gaulle - precies waar Nederland altijd tegen is geweest. Wij wilden de EU zo open mogelijk houden, met de Britten erbij, zonder Franse veiligheidsdominantie of protectionistische intenties. Nu dreigen we terecht te komen in een Europa dat niet ons Europa is. Daar heeft Nederland vooralsnog geen antwoord op. Wij zijn afhankelijk van het Duitse antwoord.'

Macrons 'beschermende Europa' zal veel Nederlanders aanspreken.

'Nederland heeft Europa nodig voor heel veel zaken, maar de vraag is: wat voor Europa? Tegen het Europa van Draghi is in Nederland veel weerstand. Op belangrijke terreinen gebeuren dingen die Nederland niet wil. Een Pool vertelde me dat ze nu ook nadenken over de euro: 'Als de eurozone een overdrachtsunie wordt, dan willen we daarbij zijn'. In 20 van de 27 lidstaten gelooft men meer in de EU dan in het eigen land. Hoe meer de EU wordt opgetuigd met beleid, hoe meer er valt te halen voor die landen.'

U bent helemaal niet solidair met uw mede-Europeanen.

'Het is geen kwestie van solidariteit: als de EU economisch verzwakt door slecht beleid, verzwakt haar positie en die van de lidstaten. '

Maar een federaal Europa straalt toch juist kracht uit?

'Hangt ervan af. De bedoeling van Mitterrand was om greep te krijgen op de harde Duitse munt. Frankrijk verspeelde met zwak economisch beleid zijn politieke macht en moest devalueren. Het had Duitsland nodig om een vuist te maken. Als we nu een Franse eurozone krijgen die niet op het oude Duitse concurrentiepad zit, dan gaat het Europese gewicht Frankrijk achterna.

'Maar veel is nog onzeker. Gaat Merkel met de liberalen regeren of met de SPD? Het wordt haar laatste termijn: gaat ze een 'Helmut Kohl' doen, als grote Duitse leider de geschiedenis in gaan? Kohl leverde ons de premature euro op. Is Merkel zich voldoende bewust dat ze ons een premature verdiepte euro kan geven?

'We staan aan de vooravond van monumentale stappen, die we nu heel klein noemen. Zoals 'nieuwe vormen van Europese financiering'. Niemand wil het belastingen noemen. Maar het opent de weg ernaar toe. Een klein stapje in die richting is een structurele ontwikkeling: dan krijgt het Europees Parlement belastingen. En dan zal er veel meer volgen. Dit is geen noodklok, maar we moeten wel goed weten waar we mee bezig zijn.'

De Brexit biedt de Nederlandse diplomatie veel kansen om nieuwe coalities te bouwen, hoor je wel.

'Het vertrek van de Britten valt niet te compenseren met twaalf Finlands. We moeten realistisch zijn over coalities. Het lijkt op het stapelen van dwergen. Makkelijk uit elkaar te spelen.

'De Britse manier van opereren in Europa was uniek: cruel but fair. Vaak goede dossierkennis, interventies vroeg in het proces en een hardere lijn. Daar moeten wij van leren: investeer in kennis en verscherp de analyses vroeg in de beleidsprocessen. We moeten erkennen dat departementale bezuinigingen juist op het gebied van kennis zwaktes hebben gecreëerd.'

De 'storm', is dat de euro die smeekt om nieuwe stappen?

'Er wordt bewust gekozen voor geleidelijke integratie. Rigoureuze stappen komen er niet. Maar de kans op de uitbraak van een nieuwe eurocrisis is groot juist omdat wordt ingezet op kleine stapjes. Draghi heeft veel geld in het systeem geïnjecteerd, maar die Italiaanse banken hebben dat weer geïnvesteerd in Italiaans overheidspapier. Die giftige cocktail is alleen maar groter geworden. En als de rente stijgt, heeft Italië een probleem - en Macron ook.

'Wat er moet gebeuren, is schulden herstructureren. Van landen met onacceptabel hoge schulden zullen we moeten zeggen: spelers die daarin belegd hebben, inclusief centrale banken, moeten hun verliezen nemen. Ik zie weinig alternatieven. Dat moet samengaan met duidelijke afspraken: Italië, we gaan de schulden herstructureren, maar jullie zullen tijdens dat proces geen stemrecht binnen de ECB kunnen hebben, een pakket maatregelen moeten doorvoeren, inclusief Europees toezicht, en binnen zes jaar opnieuw volwaardig euro-lidmaatschap aanvragen. Want de dood voor het Europese integratieproject zou zijn als we schulden afschrijven maar bijvoorbeeld Italië over tien jaar weer in dezelfde problemen zit.'

Nu heeft u qua grootse plannen Macron ingehaald!

'De schuldensituatie waar we nu in zitten, is onhoudbaar. Dat is politiek moeilijk te verkopen, maar dat is de realiteit. Griekenland, Italië, Portugal en Frankrijk - vier van de 19 eurolanden - zijn het probleem, niet de euro. Man en paard moeten genoemd worden. Er is verkeerd geïnvesteerd, en soms moet je verlies nemen en de bijbehorende lessen trekken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden