Opinie migratie

EU moet schandvlek in Griekenland snel wissen om haar vluchtelingenbeleid nog enigszins te redden

In reactie op de ‘vluchtelingencrisis’ van 2015 is ­Europa doorgeschoten naar de andere kant, betoogt hoogleraar Leo Lucassen.

Twee kinderen met hun moeder in een onofficieel vluchtelingenkamp op Lesbos. Beeld Joris van Gennip

Afgelopen week maakte staatssecretaris Harbers ­bekend dat de EU had besloten dat ­Nederland zes asielzoekers uit Malta over moest nemen. Een ‘rottig besluit’, aldus de VVD-­bewindsman, die erop liet volgen dat ze ‘een volgende keer waarschijnlijk nog veel langer zullen ronddobberen, want dan doet Nederland níet mee’.

Een dag eerder kwam Oxfam Novib met een rapport over de treurige toestand in Griekse vluchtelingenkampen, waar tienduizenden asielzoekers soms al vier jaar in een uitzichtloze ­situatie verkeren en zelfs kinderen proberen zelfmoord te plegen. Het rapport laat opnieuw zien hoe zwangere vrouwen en moeders met pasgeboren kinderen in tenten moeten slapen en alleenreizende kinderen als volwassenen worden opgesloten.

Falende EU

Beide gevallen laten pijnlijk zien dat het in Europa vier jaar na de ‘vluchtelingencrisis’ nog steeds ontbreekt aan een structureel beleid. Want de oorzaak van de menselijke drama’s op de Middellandse Zee en in de Griekse kampen is niet zozeer het falen van de Griekse overheid, maar van de Europese Unie, dat mede-lidstaten als Griekenland niet bijstaat.

Zelfs van de belofte uit 2016 om 160 duizend vluchtelingen uit Italië en Griekenland over te nemen is nauwelijks iets terechtgekomen, zo constateerde de Europese Commissie al in maart 2017. Deze afspraak was onderdeel van de Turkije-deal en liep af in de zomer van dat jaar, met als schamel resultaat dat 29 duizend vluchtelingen werden geherhuisvest, nog geen vijfde van wat in 2015 was beloofd. Of het in 2017 door de Commissie (in samenspraak met de UNHCR) aangekondigde voornemen om voor eind 2019 50 duizend vluchtelingen direct over te laten komen uit conflictgebieden een beter leven beschoren is, staat te bezien. Hoewel landen als Frankrijk, Duitsland en Zweden hebben beloofd mee te werken, stond de teller deze zomer nog maar op 4.252.

Intussen gaat de EU door met haar beleid van het externaliseren van haar grenzen tot Afrika ten zuiden van de Sahara, middels deals met ­autoritaire regimes daar, met als ­gevolg een stijgend aantal doden in de Sahara. Voorts financiert zij de Libische kustwacht om bootvluchtelingen terug te brengen naar een land dat de mensenrechten met voeten treedt en weigeren landen als Italië ngo’s die bootvluchtelingen redden tot hun havens toe te laten.

Hoge menselijke kosten

Kortom, alles lijkt erop gericht om het mensen zo moeilijk mogelijk te maken om op Europees territorium een asielaanvraag in te dienen, waarmee het Vluchtelingenverdrag een dode letter is geworden. Het gevolg van dit zeer restrictieve beleid is dat de aantallen asielzoekers sinds 2015 sterk zijn gedaald, naar nog maar 116 duizend in 2018, bijna een tiende van het aantal in 2015.

De grenzen zijn dus verre van open, zoals sommige extreemrechtse politici ons willen doen geloven, en het Fort Europa-beleid werkt wel degelijk. De weigering Griekenland bij te staan is hier onderdeel van. Zolang de situatie in de kampen daar niet verbetert, zullen anderen het wel uit hun hoofd laten de oversteek te wagen, zo lijkt de cynische redenering van menig politicus en beleidsmaker.

Het moge duidelijk zijn dat de menselijke kosten van dit afhoudende beleid zeer hoog zijn en dat de EU, onder druk van een rechts-populistische minderheid, haar eigen zo geprezen mensenrechten gemakshalve maar even niet van toepassing acht. Nu zal niemand beweren dat dit een eenvoudig vraagstuk is. Het is duidelijk dat de opnamecapaciteit van Europa grenzen kent, maar wat we de afgelopen jaren zien gebeuren is dat we zijn doorgeschoten naar de andere kant. Zo maken de 116 duizend asielzoekers die in 2018 de zuidelijke lidstaten hebben bereikt slechts 0,02 procent van de EU-bevolking uit.

Géén rottig besluit

Op de vraag hoe nu verder, bevat een rapport van de Mercator Stichting uit juni vorig jaar (Flexible Solidarity: A comprehensive strategy for asylum and immigration in the EU) enkele nuttige aanknopingspunten. Naast de constatering dat Europa aanzienlijke aantallen vluchtelingen financieel wel degelijk aankan en er nauwelijks negatieve effecten voor de ­arbeidsmarkt zijn, wijzen de onderzoekers erop dat een van de oorzaken van de irreguliere migratie uit Afrika is gelegen in het sinds 2010 sterk ­gedaalde aantal werkvisa voor Afrikaanse migranten. Velen daarvan proberen zich nu – tegen een hoge prijs en met gevaar voor eigen leven – middels mensensmokkelaars bij het enige overgebleven ‘asielloket’ te melden. Meer legale mogelijkheden creëren om in de EU te werken, ook voor lagergeschoolden, en het nadenken over circulaire arbeidsmigratie, zouden deel van de oplossing kunnen zijn. Uiteraard moet dat gepaard gaan met een veel betere controle van de arbeidsmarkt om uitbuiting en verdringing te voorkomen. Daarnaast adviseert het Mercator-rapport lidstaten die vluchtelingen willen opnemen financieel te belonen met contributies van landen die niet willen meewerken.

Maar om te beginnen zou de Europese Unie de schandvlek in Griekenland, want daarvan mogen we toch echt spreken, zo snel mogelijk uit moeten wissen, door de beloftes na te komen en zo echte solidariteit te ­betonen met de drie zuidelijke lidstaten. En dat lijkt mij nou bij uitstek geen rottig besluit.

Leo Lucassen is Directeur Onderzoek van het Internationaal instituut voor Sociale Geschiedenis en hoogleraar aan de Universiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden