Opinie

EU, laat Turkije geen tweede Iran worden

Het is bijltjesdag, net als in 1979

Als Erdogan oprecht bezorgd is over het Turkse volk, moet hij niet dezelfde fout begaan als de Iraanse leider Khomeini.

Turkse soldaat, verdacht van deelname aan de coup, komt aan bij Paleis van Justitie in Istanbul. Beeld afp

De gebeurtenissen in Turkije na de mislukte coup doen denken aan mijn vaderland Iran in 1979. In dat jaar ontketenden de aanhangers van ayatollah Khomeini een opstand tegen de sjah. De sjah werd afgezet en Khomeini kwam aan de macht. Direct daarop volgde een enorme klopjacht op militairen, rechters, onderwijzers, schrijvers, agenten, ambtenaren.

Toen Khomeini aan de macht kwam, was de blijdschap bij Iraniërs groot. Het was immers de wil van het volk dat de sjah was verdwenen, en dat de ayatollahs aan de macht waren gekomen. Dit trotse gevoel werd uitbundig gevierd. De euforie was echter van korte duur.

In korte tijd verdwenen duizenden mensen. De ayatollahs arresteerden in het hele land functionarissen op verdenking van banden met de sjah. De arrestanten werden door de islamitische rechtbanken berecht, en velen werden geëxecuteerd. De angst regeerde in het land. Mensen werden bang voor hun eigen overheid. Hierdoor ontvluchtten veel academici het land, zodat veel kennis uit Iran verdween.

Bijltjesdag, net als toen

De klopjacht die het regime van Erdogan nu in Turkije is begonnen, heeft in feite dezelfde omvang als de klopjacht die het regime van Khomeini in 1979 in Iran uitvoerde. Het is bijltjesdag, net als toen.

De militaire coup vond een paar dagen geleden plaats. Er zijn nu al duizenden mensen opgepakt. Erdogan is bezig met een totale zuivering. Hij schuwt daarbij geen enkele maatregel; van het opzij zetten van een grote groep rechters tot de herinvoering van de doodstraf.

De Turkse Hoge Raad voor Onderwijs heeft academici tot nader order verboden het land te verlaten. Kennelijk wil Erdogan deze mensen binnen handbereik houden om ze te kunnen arresteren. Ook het regime van Khomeini verbood de academici het land te verlaten. Maar de angst was groot. Grote aantallen academici vluchtten uit angst voor arrestaties naar het buitenland. Dit kan ook in Turkije gebeuren; temeer nu de noodtoestand is afgekondigd.

Uit naam van de democratie

Erdogan functioneert nu als president en als opperbevelhebber. Op die manier kan hij elk besluit nemen dat hij wenst; zonder te worden gecontroleerd door de onafhankelijke rechter. Vraag is of de rechters in Turkije nu überhaupt onafhankelijk mogen rechtspreken, na alles wat er is gebeurd. Deze arrestaties zullen mogelijk resulteren in politieke processen.

Dit alles doet Erdogan uit naam van de democratie. Hij beweert te handelen in lijn met de wil van het volk. Over de herinvoering van de doodstraf zei hij dat, als het volk dat wil, hij daaraan gevolg zal geven. Alsof Erdogan uit naam van democratie zich van alles kan permitteren.

Van democratie is alleen sprake zolang de rechten en vrijheden van burgers worden gerespecteerd, en vooral die van minderheden. In een rechtsstaat worden de mensenrechten beschermd, en is het verboden om als overheid willekeurig op te treden tegen burgers.

Een democratisch gekozen parlement kan in een rechtsstaat geen wetten aannemen waardoor bepaalde bevolkingsgroepen, zoals moslims, Koerden of Joden, minder rechten zouden krijgen dan anderen. De wil van de meerderheid kan niet zover gaan dat fundamentele mensenrechten worden geschonden. In een rechtsstaat moet de overheid bovendien controleerbaar zijn door de onafhankelijke rechter.

Kijkend naar wat er allemaal gaande is in Turkije kunnen we stellen dat de mensenrechten op grote schaal worden geschonden, en dat de rechtsstaat zwaar onder druk staat. Het is overigens zeer opmerkelijk hoeveel lijsten het regime van Erdogan al klaar had liggen van rechters, leraren, ambtenaren en andere functionarissen om te ontslaan of te arresteren.

Van het optreden van de ayatollahs in Iran kan Erdogan een wijze les leren. Door de enorme klopjacht en de grove schendingen van mensenrechten kwam Iran toen in een diepe crisis terecht. Het betekende dat het land geïsoleerd werd. Als Erdogan oprecht bezorgd is over het Turkse volk, moet hij niet dezelfde fout begaan als de Iraanse leider Khomeini.

Sta op voor mensenrechten

Over de betekenis van de democratie zei de toenmalige Amerikaanse president Abraham Lincoln (1809-1865): 'Democracy is the government by the people, of the people for the people.'

Ik vrees echter dat Erdogan hetzelfde pad wil bewandelen als Khomeini door zichzelf uit te roepen tot de geestelijke leider. En er zijn genoeg aanwijzingen dat hij van Turkije een islamitisch land wil maken. Alleen al zijn uitspraken over vrouwenrechten zijn zeer zorgwekkend.

Het is hoog tijd dat de Europese Unie als waardengemeenschap ondubbelzinnig optreedt. Laat Turkije geen tweede Iran worden. Laat je als EU niet gijzelen door Erdogan vanwege de deal met Turkije om asielzoekers kwijt te raken. Sta op voor mensenrechten en voor de rechtsstaat.

Sander Terphuis is een Iraanse vluchteling en jurist.

Sander Terphuis is een Iraanse vluchteling en jurist. Beeld mechel000
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.