Opinie

EU is democratie maar geen soevereine staat

De EU heeft zich ontwikkeld tot een Unie van burgers en lidstaten die functioneert als een democratie.

De plenaire zaal van het Europees Parlement Straatsburg. Beeld null
De plenaire zaal van het Europees Parlement Straatsburg.

De Europese Unie heeft de laatste jaren zware crises doorstaan. De politieke en financi-ele problemen zijn tot nu toe afzonderlijk van elkaar geanalyseerd. Wanneer ze in onderling verband worden bekeken kan een gezamenlijke oorzaak vastgesteld worden. Dan blijkt dat de afwijzing van de Grondwet de weg heeft vrijgemaakt voor de ontwikkeling van de EU tot een nieuw soort internationale organisatie met een eigen vorm van democratie.

De euforie over de invoering van de euro werd gevolgd door het debacle van de verwerping van de Grondwet voor Europa in 2005. Evenals het Deense electoraat dat in 1992 bij het referendum over het Verdrag van Maastricht had gedaan, gaven de Franse en Nederlandse kiezers te kennen dat zij vierkant tegen de vorming van een soevereine staat Europa waren.

Na twee keer door de burgers te zijn teruggefloten besloot de Europese Raad ditmaal naar hen te luisteren. Het Verdrag van Lissabon dat in 2007 werd ondertekend richt de EU in als een democratie zonder er een staat van te maken. Dit is een nieuwe constructie die binnen het heersende denkmodel niet mogelijk is.

Wantrouwen

Het uitgangspunt van de organisatie der Verenigde Naties luidt dat soevereiniteit een en ondeelbaar is. Hieruit vloeit voort dat de beginselen van democratie en rechtsstaat alleen in het verband van een soevereine staat tot bloei kunnen komen.

Het einde van de politieke problemen was nauwelijks in zicht of de financiële crisis brak uit. Deze globale crisis trof de eurozone in het bijzonder. De oorzaak hiervoor lag in het wantrouwen jegens de gemeenschappelijke munt dat de financiële markten en hedgefunds plotseling ten toon spreidden. Zij gingen de euro als een munt zonder staat beschouwen en zetten een ongekend felle aanval in. De vraag was niet of de euro zou vallen, maar wanneer dat zou gebeuren. Faalt de euro, dan valt de EU, hield kanselier Merkel de Duitse Bondsdag in 2010 voor.

De slag om de euro was mede zo hevig omdat er twee denkmodellen op elkaar botsten. De financiële markten waren er overeenkomstig het VN-stelsel van internationale betrekkingen van overtuigd dat elke munt gesteund moet worden door een staat. Een munt zonder staat is in die optiek gedoemd te mislukken. De lidstaten van de EMU bleken echter bereid zoveel uitoefening van soevereiniteit over te dragen dat de aanval op de euro kon worden afgeslagen. Door het aanleggen van een verdedigingslinie, de verscherping van het begrotingstoezicht en de stichting van een bankenunie wierpen zij zich op als de gezamenlijke soeverein achter de euro.

Volkenrechtelijke vorm

Tien jaar na de afwijzing van de Grondwet voor Europa kan de EU in positieve termen worden omschreven als een Unie van burgers en lidstaten die functioneert als een gemeenschappelijke democratie. Het denkmodel van de Unie is gebaseerd op een flexibele interpretatie van het begrip soevereiniteit.

De onderscheidende kenmerken van het Europese model ten opzichte van het VN-systeem zijn dat a) het voeren van oorlog als middel van conflictbeslechting tussen lidstaten is uitgesloten; b) staten de uitoefening van soevereiniteit kunnen delen zonder hun hoedanigheid van staat te verliezen en c) dat staten de voordelen van een gemeenschappelijke munt kunnen genieten zonder een federale staat te moeten worden.

De conclusie is dan ook gewettigd dat de EU haar volkenrechtelijke vorm heeft gevonden en dat de Unie een eigen bestuursmodel heeft ontwikkeld. Dat biedt een deugdelijke grondslag voor het rapport over de verdieping van de economische en monetaire unie die vier EU-voorzitters, waaronder minister Dijsselbloem, binnenkort naar buiten moeten brengen. Bovendien geeft het de EU het nodige zelfvertrouwen bij de onderhandelingen met het Verenigd Koninkrijk over het Britse lidmaatschap van de Unie.

Michelangelo, De schepping van Adam (1512). Plafond van de Sixtijnse kapel. Beeld null
Michelangelo, De schepping van Adam (1512). Plafond van de Sixtijnse kapel.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden