Opinie

EU bestaat 60 jaar, maar volgende crisis ligt op de loer

De economische en politieke instabiliteit van Griekenland, Italië en Portugal maakt kans op crisis reëel.

In 1957 werd het Verdrag van Rome getekend. Afgevaardigden van Nederland waren Joseph Luns en Hans Linthorst Homan. Beeld anp

Deze week viert de EU dat het Verdrag van Rome zestig jaar geleden ondertekend werd. Vooral de Italianen spannen zich in om hierbij stil te staan met plechtigheden, speeches en plannen voor verdere integratie. De feestvreugde is vorige week nog verhoogd omdat de indruk bestaat dat het Europese populisme in Nederland tot staan is gebracht.

Dit is echter geen goed moment voor zelfgenoegzaamheid, want er ligt een stormdepressie voor de Europese kust.

Erger, de EU heeft geen antwoord op de dreigingen die de fundamenten van de Europese eenheid kunnen aantasten. Europese politici zijn ondertussen afgeleid door esoterische discussies over 'flexibele integratie' en over het Witboek van Commissievoorzitter Juncker, waarin een mooi keuzemenu wordt gepresenteerd voor de toekomst van Europese integratie zonder in te gaan op de zwaktes van de euro.

De euro zit in crisis

Het feest van zestig jaar Rome lijkt daarmee op het feest dat in 2009 werd gevierd omdat de euro tien jaar tevoren was geïntroduceerd ('emu@10'), terwijl duidelijk was dat de euro op een grote crisis afstormde.

De EU zelf zit eigenlijk niet in een crisis. Hoewel de Britten tot Brexit hebben besloten, stijgt de steun voor de EU in andere landen. De vluchtelingen- en migratiecrisis, onder andere, toonde dat er problemen zijn die landen individueel echt niet kunnen oplossen.

Maar de euro is een heel ander verhaal. Hier is vereniging achter gemeenschappelijke belangen niet mogelijk vanwege de onderlinge verdeeldheid. Griekenland, Italië en Portugal hebben onverkort grote economische problemen en hun politieke stabiliteit is, netjes gezegd en dus niet in termen van drank- en vrouwengebruik, onvoldoende om deze aan te pakken.

Door de combinatie van economische en politieke instabiliteit is de kans reëel dat de volgende economische windvlaag een grote storm wordt.

Daarbij komt, zo vrezen ingewijden in de Portugese situatie, dat als een van deze drie in de problemen komt, de andere twee ook volgen.

Dit kan gebeuren als bijvoorbeeld de rente gaat stijgen (wat volgens veel Duitsers nu moet gebeuren), als Griekenland deze zomer in de problemen komt omdat het weer schulden moet doorrollen, of als de noodlijdende kredieten bij Italiaanse banken toch een maatje te groot blijken.

Overeenstemming ontbreekt

De onrust kan dit keer echter ook in de Verenigde Staten beginnen, bijvoorbeeld als de investeringsplannen van Trump resulteren in hogere rentes. Het probleem met crises is dat je nooit weet wat uiteindelijk het tapijt onder de tafel uittrekt.

De kans is daarmee verre van denkbeeldig dat de eurozone, en daarmee de EU, opnieuw uitstelgedrag gaat vertonen in de hoop dat de problemen zich vanzelf oplossen.

De afgelopen eurocrisis bewees dat er binnen de eurozone geen overeenstemming is over de omgang met existentiële dreigingen. Noordelijke landen willen de crisis gebruiken om bezuinigingen en hervormingen door te drukken; zuidelijke landen verlangen afschrijving van schulden ('mutualisatie'), Europese investeringen en solidariteit om de sociale klappen op te vangen.

Het gevolg was dat de afgelopen jaren de probleemlanden nog verder in de problemen kwamen, omdat economieën instortten en noordelijke landen hun vertrouwen in een aantal zuidelijke landen nog verder zagen afnemen. Omdat Italië dit keer weer betrokken is, ligt nog altijd de vraag op tafel of Italië te groot is om te laten vallen of dat het te groot is om te redden.

Uitstelgedrag is wel het slechtst denkbare voor de volgende eurocrisis en, daarmee, voor de EU. Toch is dat het waarschijnlijkste scenario, omdat Duitsland de Europese eenheid niet op het spel wil zetten en ook niet verder durft met Europese integratie.

Het feest van zestig jaar Rome lijkt op dansen op de vulkaan. Als er een volgende eurocrisis komt, dan liggen er geen plannen klaar om de klappen op te vangen. Dit is niet verwonderlijk omdat de EU op crisissituaties altijd reageert en dus niet anticipeert. Toch is dit het moment om de vraag te stellen: wat moet er gebeuren bij een volgende eurocrisis?

Regeren is vooruitzien en niet doen alsof je neus bloedt.

Adriaan Schout is coördinator Europa bij Instituut Clingendael.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.