180 gradenHistoricus en schrijver Reinildis van Ditzhuyzen

‘Etiquette houdt de boel bij elkaar. Als verkeersregels, die je hanteert om botsingen te voorkomen’

Reinildis van Ditzhuyzen: 'Omgangsregels geven juist zelfvertrouwen.'Beeld Ivo van der Bent

Historicus en schrijver Reinildis van Ditzhuyzen (72) veranderde van mening over het nut van etiquette.

Oude standpunt:

‘Etiquette is niet zo belangrijk. Dat dacht ik vroeger. Ik was er nooit bewust mee bezig. Dat komt doordat omgangsregels er bij mij als kind met de paplepel in zijn gegoten. ‘Niet metselen!’, hoorde ik bijvoorbeeld aan tafel. Oftewel: niet drinken met eten in je mond. En: ‘Snuit boven de trog!’, wat betekende dat je je mond boven het bord moest houden en niet voorover mocht buigen. Tafeldekken, groeten, voorrang, converseren, ze werden als een tweede natuur voor me. Pas later kwam ik erachter dat lang niet iedereen zo is opgevoed.

‘Met andere woorden: het onderwerp interesseerde me aanvankelijk geen bal. Ik vond het tuttig. Daarom reageerde ik nogal beledigd toen Cees van Wijk, voormalig directeur van uitgeverij Gottmer, mij in de jaren negentig vroeg het standaardwerk Hoe hoort het eigenlijk? (1939) van Amy Groskamp-ten Have te actualiseren.

‘Cees kende mij. Ik ben historica. Al meerdere serieuze boeken had ik voor hem geschreven. Over Praag, de Italiaanse eilanden, en wat nog niet meer. En dan moest ik nu over etiquette schrijven?

‘Maar hij bleef drammen en ik zwichtte. Vooruit, stuur dat boek maar eens op dan. Het was tenslotte toch een heel bekend werk. Iedereen kende Amy Groskamp-ten Have. Toen ik het las, bekroop me de gedachte dat het  een interessante klus was. Al wilde ik het wel herschrijven, niet alleen maar actualiseren.

‘Uiteindelijk schaamde ik me bij het schrijven alsnog. Als historica voelde het toch een beetje als beneden mijn niveau. Om dat te compenseren dook ik extra diep in de geschiedenis van het onderwerp. Ik bestudeerde oude etiquetteboeken zoals De hoveling (1528) van Balthasar Castiglione en Lof der zotheid (1509) van Erasmus. Maar laten we eerlijk zijn: uiteindelijk ging het allemaal toch vooral over hoe je een glas wijn moet vasthouden. Ik verzweeg het hele project dus maar voor mijn vrienden.’

Het kantelpunt

‘Kort na publicatie van het boek in 1999 kwam er een cameraploeg van de AVRO bij mij thuis langs. Gezellige lui, alles was ontspannen geweest. Maar toen ze weggingen vroeg een van hen plotseling aan mij: ‘Zeg mevrouw Van Ditzhuyzen, wat hebben wij zojuist verkeerd gedaan?’ Ik stond perplex. Verkeerd gedaan? Wat bedoelden ze? Op dat moment besefte ik opeens hoe onzeker mensen kunnen zijn zonder kennis van omgangsregels.

‘Tijdens presentaties en lezingen kwam ik erachter dat dit voor een groot deel van de samenleving geldt. Ik kreeg steeds weer vragen over hoe je je dient te gedragen in bepaalde situaties. Volgens mij heeft dat onder meer te maken met de jaren zestig en zeventig. Veel kinderen zijn toen niet met goede manieren opgevoed. Hippies zeiden: ‘Wees jezelf’, of ‘Doe maar gewoon’. Terwijl omgangsregels juist zelfvertrouwen geven.’

Nieuwe standpunt:

‘Etiquette is uitermate nuttig. Het zorgt ervoor dat alles soepel en op een aangename manier verloopt. Ik zie het als verkeersregels, die je hanteert om botsingen te voorkomen. Maar het betekent ook weer niet dat alles in beton gegoten is. Het gaat mij in eerste instantie altijd om de mentaliteit. Als iemand het aardig bedoelt, dan maken fouten minder uit.

‘Ik heb twee basisregels bedacht. Ten eerste: houd rekening met elkaar. En: wees duidelijk naar de ander. Als je een afspraak maakt, kom die dan ook na. O, en nog één: gebruik je gezond verstand. Dat is ontzettend belangrijk.

‘Die laatste regel schiet me zo te binnen, omdat ik enige tijd geleden voor een lezing in Zwolle was. Na afloop gingen we met een gezelschap naar restaurant De Librije. Aan tafel vroeg iemand aan mij: ‘Mevrouw, hoe hoort het eigenlijk, waar laat ik mijn kauwgom?’ In de tussentijd had ze het op haar bord gelegd. Ik was geschokt. ‘Nou, daar dus niet’, antwoordde ik, en gaf vervolgens vier mogelijkheden om je van je kauwgom te ontdoen. Ja maar, zei ze toen: wat is nu de regel? Maar die kan er nu eenmaal niet voor élk moment in het leven zijn. Dus ik zei: ‘Als u het niet weet, gebruik uw gezond verstand.’

Het effect

‘Mensen denken dat etiquette stijf is. Dat denken ze dus ook van mij. Dat ik een keurige dame ben die de hele dag rechtop zit en ze als een strenge lerares ga toespreken. Ze zijn een beetje bang voor me. Daar baal ik ontzettend van.

‘Lange tijd deed wilde ik graag van dat imago af. Ik was ook een beetje klaar met het onderwerp. Maar ik word nu eenmaal zo gezien. Dat heb ik geaccepteerd. En nu ik over nadenk: ik vond Amy Groskamp-ten Have vroeger ook een beetje gek. Ach ja, misschien ben ik dat zelf ook wel een beetje. Je moet ook altijd blijven relativeren. Gelukkig zeggen mensen uiteindelijk vaak tegen me: u bent in het echt heel anders dan ik dacht.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden