Opinie

Erken het onderscheid tussen geloof en cultuur

Laat migranten vasthouden aan hun geloof, maar op cultureel vlak met Nederlanders meedoen.

null Beeld Bert Spiertz
Beeld Bert Spiertz

Antoinette van der Maas schreef een schrijnend stuk met als kern dat ze vele jaren hulp had geboden aan migranten van allerlei aard, maar wordt geminacht of genegeerd. Sterker: het wangedrag van bepaalde jongeren met een migranten-achtergrond in de openbare ruimte lijkt alleen maar toe te nemen en dat stelt haar teleur. 'Ik heb tien jaar bol ogestaan van begrip. Maar ik word er een beetje moe van dat ik geen vooruitgang zie. En ik heb er ook geen verklaring voor', schrijft ze. Al die moeite - van haarzelf, maar ook van andere Nederlanders, inclusief professionals en overheden - lijkt niets uit te halen.

Haar brief was bedoeld als bijdrage aan een beginnend debat over de vraag hoe de verwijdering tussen migranten en Nederlanders moet worden gezien. De openingszet werd gedaan door Nadia Ezzeroili die schreef dat ze vanwege haar culturele achtergrond steeds vaker wordt buitengesloten of afgewezen. 'Nederland en ik gaan uit elkaar', was de kop van haar stuk. Daarop schreef Izz-ad-Din Ruhulessin dat volwaardig deelnemen aan de Nederlandse samenleving een meer zelfbewuste houding vereist. Je moet niet steeds beschuldigend naar de Grote Boze Autochtoon wijzen, was de strekking van zijn betoog. En dan nu mevrouw Van der Maas die zwaar teleurgesteld is.

Gabriël van den Brink, oud-hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde in Tilburg. Beeld Wendy Waal, Van Der
Gabriël van den Brink, oud-hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde in Tilburg.Beeld Wendy Waal, Van Der

Is die teleurstelling terecht? De kans is klein dat Van der Maas uitzonderlijke dingen heeft meegemaakt. Veeleer zal haar moedeloosheid breed worden gedeeld. Ook veel professionals bij de politie, in het onderwijs of de zorg menen dat het met de integratie van Turkse of Marokkaanse jongeren onvoldoende opschiet. Wat is er dan aan de hand?

Verklaring

Een eerste verklaring is dat zich in de samenleving een sociale en culturele verharding heeft voorgedaan. Er lijkt weinig over van de tolerante traditie waarop we ons vroeger lieten voorstaan. We stellen - niet alleen aan allochtone, maar ook aan autochtone burgers - steeds hogere eisen en de acceptatie van afwijkingen neemt af. Wat enkele decennia geleden nog gold als ruw maar onschuldig jongensgedrag staat nu als seksuele intimidatie te boek. Dat geeft burgers die zich onderscheiden door geloof, huidskleur, accent et cetera wellicht het gevoel dat ze niet worden aanvaard - iets wat in het stuk van Ezzeroili tot uitdrukking kwam.

Een tweede verklaring zegt dat we juist niet hard genoeg zijn. In die visie gaan we nog steeds onder politieke correctheid gebukt, wordt wangedrag door Turkse of Marokkaanse jongens onvoldoende bestraft en dringen we nauwelijks door tot de gezinnen waar dat gedrag wordt toegelaten of gestimuleerd. Vanuit deze visie kun je ook stellen dat het juist de migranten zijn die harder hun best moeten om een volwaardige plek in de samenleving te verwerven - iets wat Izz-ad-Din Ruhulessin verwoordde.

Er is nog een derde, minder geruststellende verklaring. Het zou kunnen dat culturele verschillen niet alleen groter, maar ook veel hardnekkiger zijn dan we lang hebben gedacht. Een veel gehoorde theorie is dat migranten na twee tot drie generaties de normen en waarden van de ontvangende samenleving overnemen. Wellicht wijzen onze ervaringen uit dat veel migranten uit het zuiden en oosten nog altijd moeite hebben met een moderne houding tegenover autoriteiten of de positie van vrouwen. In die zin is het geen toeval dat de wrijvingen zich vooral in Nederland, Denemarken, Zweden en andere uitgesproken moderne landen voordoen.

Bekend dilemma

Deze trage aanpassing wordt vaak in verband gebracht met de islam. En het valt niet te ontkennen dat het gedrag van bepaalde moslims de nodi-ge ergernis geeft. Toch is het vraag of hun houding vooral door hun geloof wordt bepaald. Als dat zo is, hebben we inderdaad een reden tot pessimis-me, want een meer moderne versie van de islam dient zich voorlopig niet aan. Wellicht is het verstandiger de nadruk te leggen op de sociaal-culturele problematiek en deze niet op één lijn te stellen met geloofszaken.

Hiermee vermijdt men een bekend dilemma. De keuze is niet dat migranten zich volledig moeten voegen naar de normen en waarden van de moderne samenleving (assimilatie) óf zich blijvend kunnen afzonderen met een beroep op hun identiteit (segregatie). Het voorstel is dat ze op religieus gebied kunnen vasthouden aan hun geloof, terwijl ze op cultureel vlak beter met gewone Nederlanders kunnen meedoen. Dit onderscheid wordt niet altijd gemaakt. Niet alleen voor talloze Nederlanders, ook voor migranten lopen cultuur en geloof door elkaar heen. Maar analytisch én normatief zou een erkenning van dat onderscheid wenselijk zijn.

In elk geval zou die erkenning goed passen in de moderne samenleving, omdat deze veel ruimte aan individuele voorkeuren biedt (inclusief godsdienstvrijheid), maar het delen van enkele fundamentele waarden vooronderstelt (vooral op het vlak van rechtsstatelijkheid). Platter gezegd: zolang een migrant zich gedraagt, maakt het de gemiddelde Nederlander niets uit wat hij of zij gelooft.

Die erkenning verlost de migranten van het zoeken naar één enkele identiteit. Wie niet alleen het geloof, maar ook alle cultureel bepaalde normen of waarden opvat als wezenlijk onderdeel van de eigen identiteit, zet zichzelf hopeloos klem. En als men vervolgens uit naam van zo'n identiteit de moderne samenleving aanklaagt, is de uitsluiting een feit. De politieke agenda komt niet op het uitdragen van een eigen identiteit, maar op het overbruggen van tegenstellingen neer. Dat zal ook voor autochtone burgers nog een hele kluif zijn.

Gabriël van den Brink, oud-hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde in Tilburg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden