Opinie

Erken bij schuldhulpverlening de kwetsbaarheid van de burger

Het overheidsbeleid inzake problematische schulden gaat uit van mondige, goed opgeleide burgers die prima hun mannetje weten te staan. De praktijk is echter weerbarstiger.

Koningin Maxima tijdens de viering van het vijfjarig bestaan van de vrijwilligersorganisatie Schuldhulpmaatje in Leiden.Beeld anp

Deze week vergaderde de Tweede Kamer over problematische schulden. Een van de grote vragen hierbij is hoe het toch mogelijk is dat mensen met schulden geregeld minder geld overhouden dan het bestaansminimum. Nederland kent allerlei regelingen om dat te voorkomen, zoals inkomensondersteuning en een wettelijk gegarandeerd minimum waarop geen enkele schuldeiser beslag mag leggen. Bovendien, is er als het helemaal misgaat de mogelijkheid van schuldsanering. Toch zakken veel mensen door het ijs, en houden zij niet genoeg over om van te leven.

Dat komt voor een deel doordat de overheid veel te hoge verwachtingen heeft van de financiële zelfredzaamheid van mensen, zo concludeert een recente WRR-studie. De huidige regels zouden goed kunnen werken mits iedereen altijd netjes zijn post bijhoudt en begrijpt, braaf reageert op aanmaningen, tijdig verzoekt om betaalregelingen en, mocht er toch iets misgaan, zelf aan de bel trekt en de juiste wegen weet te bewandelen om de zaak recht te zetten.

Zelfcontrole

In praktijk is er echter vaak een grote afstand tussen wat van mensen wordt gevraagd en wat zij redelijkerwijs aankunnen. Als iemand in de schulden komt, wordt het al snel ingewikkeld. De vele regels zijn lastig te doorgronden, en er kan een ware run op de schuldenaar ontstaan, waarbij elke schuldeiser probeert zoveel mogelijk geld terug te halen, en daarbij niet zelden de incasso-activiteiten van de ander doorkruist. Bovendien mag de overheid bij mensen die niet reageren rechtstreeks geld invorderen van hun bankrekening. Soms wordt het zo complex dat zelfs schuldhulpverleners het niet meer snappen.

Laat staan de gewone burger. Nederland telt twee miljoen volwassenen die niet goed kunnen lezen, schrijven en rekenen. Voor hen is financiële zelfredzaamheid al snel een forse opgave. Maar ook goed opgeleide burgers komen geregeld in financiële problemen. Ook persoonlijkheid speelt namelijk een grote rol. Uit de WRR-studie blijkt bijvoorbeeld dat mensen met een vermijdend karakter eerder in financiële problemen komen, bijvoorbeeld omdat ze die problemen te lang ontkennen. Nog belangrijker is zelfcontrole. Goed financieel beheer vraagt nauwkeurig bijhouden van inkomsten en uitgaven en weerstand bieden aan allerlei verleidingen om geld uit te geven. Meer nog dan inkomen of opleidingsniveau bepaalt iemands vermogen tot zelfcontrole hoeveel kans hij loopt op financiële problemen.

Tel daarbij op de effecten van armoede en stress. Uit gedragswetenschappelijk onderzoek blijkt dat stress en gevoelens van armoede de mentale vermogens aantasten. Mensen denken minder lang over beslissingen na, hun zelfcontrole neemt af en ze verliezen de langere termijn uit het oog. Dus juist op momenten van financiële nood kunnen psychologische mechanismen een rol gaan spelen die het moeilijker maken verstandige financiële besluiten te nemen. Zo kan gemakkelijk een neerwaartse spiraal ontstaan.

Ideaalbeeld

Dus is het gek dat mensen met problematische schulden soms helemaal vastlopen? Eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid blijven het uitgangspunt. Maar de overheid moet in haar regels wel uitgaan van een reëel beeld van de burger. Veel beleid gaat uit van 'mondige, goed opgeleide' burgers die prima hun mannetje weten te staan en meteen in actie komen als er iets misgaat. Zulke mensen zijn er zeker, en die moeten ook de ruimte krijgen. Maar grote groepen burgers kunnen niet - of niet altijd - aan dat ideaalbeeld voldoen.

Er zijn talloze mensen die hard werken en van goede wil zijn, maar net iets minder geletterd of assertief, die niet meteen op de problemen afgaan, moeite hebben alle regels te begrijpen, geen oneindige zelfdiscipline hebben en niet altijd kalm blijven onder stress. Een goed overheidsbeleid houdt daar rekening mee, en straft niet elke tekortkoming of fout meteen af maar biedt zulke mensen - uiteraard binnen de grenzen van het redelijke - de helpende hand.

Will Tiemeijer is onderzoeker bij de WRR en auteur van de studie Eigen schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden