Erdogans Turkije past niet in de EU

Voormalig directeur van het Turkije-instituut Lily Sprangers (61) veranderde van mening over EU-lidmaatschap van Turkije.

Oude opvatting

'Turkije moet lid worden van de Europese Unie. Dat is voor zowel Turkije als voor de EU het beste. Het is een logische stap, want Turkije oriënteert zich op economisch, cultureel en politiek gebied al op Europa: het is lid van de Navo, van de Oeso, zit in de Raad van Europa. En Europa is sinds jaar en dag de belangrijkste handels- en investeringspartner. Ik geloofde heilig: toetreding maakt van Turkije een stabiel en democratisch land.

'Het was in de eerste regeerperiode van Erdogans AK-partij (2002 -2007) een enorme drijfveer voor hervormingen. Dat was duidelijk zichtbaar. De doodstraf was in 2001 afgeschaft maar ook het Wetboek van Strafrecht en het Burgerlijk Wetboek werden zo veel mogelijk in lijn gebracht met wat gangbaar is in de EU.'

Het kantelpunt

'De toetreding van Bulgarije en Roemenië in 2007 vond ik prematuur. Die landen waren nog niet klaar om EU-lid te zijn. Er ontstond een weerzin onder de bevolking om de EU uit te breiden. Ook bij mij. Eerlijk gezegd was in 2007, toen Bulgarije en Roemenië werden toegelaten, Turkije verder qua democratie en rechtsstaat dan die twee landen.

Mijn zus woonde in die tijd in Roemenië, dus ik kwam daar regelmatig, ik vloog vaak via Istanbul. Als ik dan uit Boekarest terugkwam en op vliegveld Ataturk landde, had ik het gevoel dat ik terug was in de beschaafde wereld. Het feit dat Roemenië en Bulgarije wel werden toegelaten en Turkije niet, zette in Turkije kwaad bloed.

'Bovendien had de EU het te druk met zichzelf, zeker na de financiële crisis, om überhaupt zo'n grote uitbreiding te doen. Turkije was natuurlijk niet te vergelijken met de kleine tamelijk inschikkelijke landjes die eerder tegenover de EU aan de onderhandelingstafel hadden gezeten.

'Aan de andere kant ontwikkelde Erdogan zich vanaf 2008 steeds autocratischer. Dat zat er altijd al in, maar werd steeds zichtbaarder. De rechtsstaat kwam meer en meer onder druk te staan. Hij omringde zich met jaknikkers. Kritische ministers werden eruit gewerkt. Op slechte voortgangsrapporten van de Europese Commissie reageerde hij alsof het een persoonlijke afwijzing was.'

Nieuwe opvatting

'Turkije kan niet tot de EU toetreden omdat het willens en wetens, onder het mom van terrorismedreiging, vrijheid van meningsuiting aan banden legt en de rechtsstaat verder uitholt. Die terrorismewetten gaan heel ver. Ze worden misbruikt om alles wat riekt naar openlijke oppositie te criminaliseren. De macht van Erdogan is inmiddels absoluut.

'Turkije is uiteindelijk een door en door conservatief land, met een kleine uitgesproken westerse elite in een zee van gelovigen die graag door hun eigen, onfeilbare profeet naar het beloofde land worden geleid. De Europese Commissie had tijdens de onderhandelingen het meeste contact met seculiere en vooruitstrevende Turken, die goed vertegenwoordigd zijn op het ministerie van Buitenlandse Zaken en het Europa-ministerie, en ook de Turkse academici die zich bezighouden met Europa zijn progressief.

'Maar de massa is veel conservatiever en hangt aan de persoon van Erdogan. Ze willen een sterke leider, een vader die de kastanjes uit het vuur haalt. En hij krijgt daarbij carte blanche. Erdogan hoeft niet te verantwoorden hoe hij omgaat met geld, met invloed, hoe hij zijn familie begunstigt. Het is allemaal geaccepteerd.

Er is bijna geen oppositie van betekenis, waardoor alle checks-and-balances zijn weggevallen. Dat dat geaccepteerd wordt door zo'n grote groep Turken, al jaren op een rij, verhoudt zich niet met het idee van een pluriforme democratische rechtsstaat die lid kan worden van de EU.'

Het effect

'Door het verlies aan EU-perspectief droogden allerlei bronnen voor financiering van het Turkije-instituut op. Begin 2016 heb ik het daarom moeten sluiten. Dat was anders geweest als Turkije wel was toegetreden tot de EU.

'De retoriek is de afgelopen jaren onder Erdogan veel nationalistischer geworden. Kritiek op Turkije en kritiek op Erdogan wordt door een grote groep Turkse Nederlanders als not done ervaren. Als ik bij Nieuwsuur ben, krijg ik mails: 'Kan die vrouw niet weg want ze is geen vriend van Turkije.' Veel Turkse Nederlanders vinden mij te kritisch. Een land is meer dan zijn regering, maar ik ben geen verlengstuk van een Turks reisbureau. Nee, ik heb geen last van bedreigingen, dat komt doordat ik geen Turk ben, ik bevuil het eigen nest niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden