Opinie

Erdogan heeft Gülen verbrijzeld

Erdogan heeft zijn vroegere maatje Fethullah Gülen definitief van het politieke toneel verwijderd.

Betsy Udink
De Turkse president Erdogan. Beeld anp
De Turkse president Erdogan.Beeld anp

Het regime van president Erdogan heeft Zaman, 'de Tijd', een van de grootste Turkse kranten, in een juridische coup verbrijzeld. Het is het einde van de vrijheid van meningsuiting in Turkije. Dat is tragisch. Het is ook een van de laatste fases van de strijd om de macht tussen twee islamitische groeperingen in Turkije. De reacties op het dictatoriale ingrijpen zijn gekleurd door emoties: journalisten zijn slachtoffers. Slachtoffers zijn zielig en worden als inherent-goed beschouwd; voor slachtoffers behoor je op de bres te staan. Maar wat als de slachtoffer-journalisten bepaald geen vaandeldragers waren van de persvrijheid?

Zaman behoorde tot het wereldwijde netwerk van bedrijven, onderwijsinstellingen en banken van de islamitische broederschap van Fethullah Gülen. Ook in Nederland is de beweging actief. Zelf verblijft Gülen met zijn entourage in de VS, waarheen hij in de jaren negentig vluchtte. Zijn doel is altijd geweest om de Turkse staat van binnenuit te her-islamiseren. Daartoe is hij decennia geleden begonnen met het oprichten van scholen waar goed onderwijs werd gegeven. Gülen moedigde zijn volgelingen aan geen geld te steken in nieuwe moskeeën maar in nieuwe scholen en studentenflats. Jongens en meisjes woonden er gratis. Daar werden ze geschoold in de beginselen van de broederschap en werd hun een islamitische gedachtengang bijgebracht.

Pure macht

Gülenisten waren lange tijd als riet dat met de wind meewaait. Gülen sprak zich nooit uit tegen het toen nog geldende verbod op het dragen van hoofddoeken op school of in andere overheidsinstellingen. Belangrijker dan ideologische strijd vond hij de scholing van 'Gouden Generaties'. Gülenisten toonden zich goede ambtenaren en werkten zich op in het onderwijs en bij justitie en politie, met name in de inlichtingendiensten, tot ze daar in de hoogste functies zaten.

Erdogan en zijn AKP behoren tot een andere islamitische broederschap. Zijn ideaal van een groots, islamitisch Turkije, een wereldmacht, verschilt nauwelijks van het Turkse ideaal van Gülen. Maar beiden willen alleenheerser zijn en alle macht concentreren in de handen van hun volgelingen. Aanvankelijk gingen Erdogan en Gülen een tactische alliantie aan om samen een einde te maken aan de macht van de militairen en orthodoxe kemalisten die hen altijd hadden vervolgd.

De gülenisten in het staatsapparaat en in de media droegen het zotste bewijsmateriaal aan in de meest absurde rechtszaak in de Turkse geschiedenis: 'Ergenekon', een 'bende' die tot doel had de islamitische regering van Erdogan omver te gooien en de gülenisten monddood te maken. Dag in dag uit, jarenlang, publiceerde Zaman zonder wederhoor de onwaarschijnlijkste plotscenario's. Eén voorbeeld uit de idiote reeks beschuldigingen: oprichter van de Koerdische onafhankelijkheidsbeweging PKK was niet Abdullah Öcalan geweest maar ultranationalistische Turkse militairen. De militairen zouden het Turkse volk willen onderwerpen door angst te zaaien voor Koerdische terroristen.

Betsy Udink is de auteur van Meisjes van Atatürk, zonen van de sultan (uitg. Atlas Contact). Beeld
Betsy Udink is de auteur van Meisjes van Atatürk, zonen van de sultan (uitg. Atlas Contact).Beeld

'Ondemocratisch'

Honderden militairen, ambtenaren en journalisten werden in de gevangenis gezet omdat ze lid van Ergenekon waren. Wat ze gemeen hadden was kritiek op Gülen. Vijf jaar geleden waren de rechtszaken tegen de journalisten Nedim Sener en Ahmet Sik ook in Nederland groot nieuws. Nu emoties over de aanval op Zaman ons overmand hebben, zijn we dat vergeten. De redactie van Zaman die nu huilt over het monddood maken van journalisten in Turkije, heeft zelf precies hetzelfde gedaan met anti-Gülenjournalisten, academici en soldaten.

Afgaande op de laakbare bewijsvoering in de megaprocessen ging het de gülenisten niet om vervanging van het militaire despotisme door democratie, maar om pure macht. Het was onvermijdelijk dat de twee overwinnaars, Erdogan en Gülen, vervolgens de strijd met elkaar aangingen. Het begon met de aankondiging van Erdogan, toen nog premier, dat hij zich als president van Turkije zou laten verkiezen en daarna de grondwet zodanig veranderen dat hij alleenheerser werd. Zaman stond vol artikelen over hoe 'ondemocratisch' Erdogans greep naar de macht was. In werkelijkheid fungeerde Zaman als dekmantel voor Gülens aspiraties: mede-eigenaar van de staat worden en het vetorecht over regeringsbesluiten verkrijgen.

In de vuile oorlog die volgde, ontnam Erdogan Gülen zijn financiële middelen: zijn banken en bedrijven van aanhangers werden leeggezogen, leerlingen van de Gülen-onderwijsinstellingen werden niet meer aangenomen in overheidsbanen. De laatste grote slag van de gülenisten was de arrestatie van verschillende ministers van Erdogan op verdenking van corruptie. In de weken daarop publiceer-de Zaman telefoongesprekken van hooggeplaatste Turken waarin zij zich schuldig leken te maken aan misdaden. Ook gesprekken van Erdogan met zijn zoon Bilal kwamen in de pers.

De Turkse oproerpolitie deed op 5 maart een inval bij de krant Zaman. Gülen-aanhangers werden weggestuurd. Beeld anp
De Turkse oproerpolitie deed op 5 maart een inval bij de krant Zaman. Gülen-aanhangers werden weggestuurd.Beeld anp

Islamitische republiek

Maar toen de gülenisten bij justitie en politie op het punt stonden Erdogans naaste familie te arresteren, was de president hen net voor. Hij plaatste duizenden rechters, aanklagers, politiemensen over naar obscure delen van het land, anderen liet hij ontslaan of arresteren. Erdogan gaf alle veroordeelden in de Ergenekon-processen hun vrijheid terug. 'Ergenekon heeft nooit bestaan', gaf de president toe.

Decennialang bereidde Gülen de overname van de Turkse staat voor om er een islamitische republiek van te maken, maar hij heeft het onderspit gedolven. Die islamitische republiek is er wel gekomen maar het is de islamitische republiek van Erdogan. De Gülen Broederschap is in eigen land, Turkije, verslagen. In het buitenland leeft ze nog voort met onder meer de Nederlandse editie van Zaman.

En de militairen die lange tijd een toontje lager moesten zingen door toedoen van gülenisten zijn terug in het politieke landschap van Turkije.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden