Opinie D-day

Er schuilt niet alleen veel waars, maar ook veel onwaars in het mythische karakter van D-day

Over de schaduwzijden van de geallieerde strategie en de drama’s in Oost-Europa wordt gezwegen bij de D-day-herdenking, betoogt Frank van Vree.

Rouen, 30 mei 1944. De bruggen zijn verwoest door Amerikaanse en Britse bommenwerpers. De kathedraal werd zwaar getroffen. Beeld Corbis via Getty Images

Donderdag is het weer zover. Onder leiding van de Franse president Macron verzamelen politieke leiders en staatshoofden van de voormalige geallieerden zich op Juno Beach, om er de 75ste verjaardag van de landing op de stranden van Normandië in 1944 te herdenken. Het is een gebeurtenis met een hoog symbolisch gehalte en er worden ongetwijfeld, net als bij ­vorige herdenkingen, memorabele woorden gesproken − over de heldhaftige, gemeenschappelijke inspanningen die leidden tot de bevrijding van Europa, over internationale samenwerking en het ‘nooit meer’ van de gruwelijke barbarij van het nazi-regime.

De herdenking van D-day vormt het beginpunt van een vloedgolf aan herdenkingen in het kader van het 75ste bevrijdingsjaar in 2019-2020, een tsunami die eind augustus ook ons land zal bereiken, om precies te zijn op 31 augustus in Terneuzen. Alleen al in Nederland zijn vele tientallen miljoenen euro’s vrijgemaakt om honderden, zo niet duizenden bevrijdingsfeesten en -feestjes mogelijk te maken. De intensiteit van deze herdenkingen onderstreept het mythische karakter van de geallieerde versie van het verhaal van de bevrijding van Europa, waarbij het woord ‘mythisch’ moet worden opgevat in ­antropologische zin, als een verhaal dat de wereld om ons heen structureert en betekenis geeft.

Dat is precies wat de politieke leiders bij de herdenking op Juno Beach komen doen: ze bevestigen dat D-day het begin van het einde van de oorlog inluidde, dat de wereld haar vrijheid werd teruggegeven (‘Crusade for freedom’) en dat de geallieerde samenwerking de opmaat was voor een rechtvaardigere en humanere wereldorde. Precies dat zal bij alle volgende bevrijdingsactiviteiten, tot de zomer van 2020, worden herdacht en gevierd.

Er schuilt, zoals in alle mythische verhalen, niet alleen veel waars, maar ook veel onwaars in deze voorstelling van de geschiedenis. En dat wringt, om het maar zachtjes uit te drukken, en precies dat geeft de retoriek van herdenkingen als deze zo’n wrange bijsmaak. Over de schaduwzijden van de geallieerde strategie, zoals de massale bombardementen op burger­doelen, wordt dikwijls gezwegen. En al helemaal nooit wordt stilgestaan bij de gevolgen van de bevrijding van West-Europa voor de bevolking van Indonesië, Indochina, Algerije, Congo en andere delen van Afrika. Aan hen is althans het verhaal van 75 jaar vrijheid niet besteed: zij zagen zich geconfronteerd met herrezen koloniale mogendheden, waaronder Nederland, Frankrijk en België, vastbesloten hun imperiale macht te herstellen, met bloedige oorlogen als gevolg, waarvan een aantal tot in de jaren ­zeventig zou voortduren.

Ook de geschiedenis van Oost-Europa verdwijnt in de mist van de ­mythologische voorstelling van de westelijke geallieerden. In de eerste plaats versluiert de mythe van D-day het feit dat de belangrijkste veldslagen in de Tweede Oorlog al ruim vóór 6 juni 1944 waren geleverd, en wel in de strijd tussen Duitsland en de Sovjet-Unie. Op identieke wijze wordt in de dominante geallieerde visie voorbijgegaan aan het gegeven dat Oost-Europa in alle opzichten het zwaarst onder de oorlog heeft geleden. Duitse soldaten noemden uitzending naar West-Europa gekscherend ‘vakantie’, de echte oorlog werd immers in het Oosten geleverd, op een ongekend barbaarse schaal, met tientallen miljoenen doden als gevolg.

Niet het einde van de oorlog

En dat is niet het enige aspect dat ontbreekt in het heersende West-Europese beeld van de oorlog. Mei 1945 betekende niet het einde van de Tweede Wereldoorlog, niet buiten en niet binnen Europa. Zo voltrokken zich in het oostelijk deel van het continent massale etnische en geopolitieke zuiveringen, dikwijls met grof geweld uitgevoerd, gevolgd door de vestiging van een nieuw dictatoriaal regime, minder bloedig misschien, maar niet minder repressief. Met toestemming overigens van de westelijke geallieerde leiders.

Er zijn, kortom, genoeg redenen ­serieuze kanttekeningen te plaatsen bij de komende feestelijke herdenkingen en ook de andere kanten van deze geschiedenis te belichten. En dat geldt a fortiori wanneer zulke herdenkingen van 75 jaar vrijheid betrekking hebben op het verleden van ­Nederland zelf.

Maar dat is nog niet alles. Niet alleen de geschiedenis zelf, ook ontwikkelingen in het heden zouden ons de wenkbrauwen moeten doen fronsen bij het beluisteren van de toespraken van hoogwaardigheidsbekleders in Normandië, Terneuzen of op de Dam. De internationale samenwerking in dienst van een rechtvaardige en humane wereldorde, die bij herdenkingen van de bevrijding wordt bejubeld als de uitkomst van de geallieerde overwinning, heeft immers sinds vele jaren niet zo sterk onder druk gestaan.

Wapenbeheersing, vluchtelingen, klimaatcrisis – multilaterale overeenkomsten zijn niet erg populair in een tijd waarin de politiek in sterke mate wordt bepaald door neonationalistische bewegingen en regimes. De VS, die zich overigens altijd al dubbelzinnig opstelden als het erop aankwam zich te conformeren aan de wereldorde die zij zeiden te verdedigen, gaan daarin onder leiding van Trump voorop. Maar de VS staan hierin, zoals gezegd, niet alleen, integendeel. Het broeit overal.

Het is de hoogste tijd om de al te vertrouwde voorstellingen van D-day, de bevrijding van Europa en het einde van de Tweede Wereldoorlog, van hun mythische dimensies te ontdoen. Om het verleden beter te kunnen begrijpen en daarmee een scherper zicht op onze eigen wereld te krijgen. 

Frank van Vree is directeur van het NIOD en hoogleraar Geschiedenis van Oorlog, Conflict en Herinnering aan de Universiteit van Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden