OpiniePartij van de Arbeid

Er liggen weer kansen voor de PvdA

‘Links’ was lang in verwarring. Met het afbrokkelen van het neoliberale denken ontstaan nieuwe kansen, betogen Duco Hellema en Margrieth van Lith.

Lodewijk Asscher deelt in Utrecht rozen uit in aanloop naar de Provinciale Statenverkiezingen (2019).Beeld ANP

De afgelopen twee decennia waren geen prettige periode voor de sociaal-democratische partijen. Verschillende commentatoren voorspelden zelfs het definitieve eind van de sociaal-democratie. De verkiezingsresultaten liepen – gemiddeld genomen – continu terug, vooral in de grote Europese landen. Met de SPD gaat het slecht. De Franse socialistische partij werd bij de laatste parlementaire en presidentsverkiezingen weggevaagd. Onder leiding van Jeremy Corbyn behaalde het Britse Labour in december vorig jaar een van zijn slechtste uitslagen ooit. En ook de PvdA is nu nog maar met negen zetels vertegenwoordigd in de Tweede Kamer.

Er zijn ook uitzonderingen op de bovenstaande trend. De socialistische partijen op het Iberisch schiereiland doen het niet slecht, zowel de Spaanse PSOE als de Portugese zusterpartij. Dat geldt ook voor de Deense partij (al bestaan er binnen de sociaal-democratische familie grote bezwaren tegen het beleid van de Deense kameraden). Ook de Zweedse SAP blijft redelijk op de been.

Maar wat misschien nog veel belangrijker is: de tijdgeest is aan het veranderen. Het neoliberale tijdperk lijkt ten einde te lopen. Al voor de coronacrisis nam de kritiek op ‘de markt’ en ‘marktwerking’ toe, ook in de Haagse politiek. De coronapandemie heeft deze ‘Tendenzwende’ alleen maar versterkt. Overheden en regeringen speelden in de afgelopen maanden een aanzienlijk dominantere rol dan in de voorafgaande decennia. Opeens wordt er niet meer bezuinigd; er worden miljarden in de economieën gepompt, zowel door nationale regeringen als door de Europese instellingen.

Onaantastbaar

Jarenlang leek het neoliberale gedachtegoed onaantastbaar. Ook de Partij van de Arbeid ging vanaf eind jaren tachtig willens en wetens met de neoliberale stroom mee. Het kwam de partij op veel kritiek te staan; de PvdA had haar sociaal-democratische principes verloochend. Maar nu er een einde aan de dominantie van het neoliberalisme komt, lijkt dit hét moment voor een wederopstanding. Groeiende twijfel over marktwerking, de door velen onderstreepte noodzaak van een sterkere overheid, van bestrijding van ongelijkheid, meer economische sturing, grotere aandacht voor milieu en klimaat – deze omstandigheden vormen een unieke ‘window of opportunity’ voor een ambitieus sociaal-democratisch, of links-progressief programma. Misschien wel voor een nieuw Plan van de Arbeid.

Er zijn commentatoren die zeggen dat we deze wending naar een sterkere overheid wel aan andere partijen kunnen overlaten, dat de links-progressieve partijen daarbij niet meer nodig zijn. Maar vergrote staatsbemoeienis is op zichzelf geen garantie voor succes. In de afgelopen decennia is de overheid voorgegaan in het dereguleren van de economie, in het versterken van privatisering en marktwerking. En ook in de huidige omstandigheden kan er van alles misgaan. Waar komen de enorme steunpakketten die overal worden opgetuigd terecht? Hoe zorgen we ervoor dat die steun ten goede komt aan hen die het het meest nodig hebben? Hoe zorgen we ervoor dat de staatsbemoeienis en -stimulering bijdragen aan een meer rechtvaardige en duurzame economie?

De sociaal-democratie, en meer algemeen de linkse partijen, werden de laatste decennia overal in de westerse wereld gekenmerkt door politiek-ideologische verwarring en verzwakking. Er wordt dan ook door vele prominente sociaal-democraten geklaagd over de teloorgang van de sociaal-democratische idealen, zoals ordening van de economie, maatschappelijke solidariteit, vermindering van inkomens- en vermogensverschillen, verbetering van publieke voorzieningen.

Heroriëntatie

Dat de huidige crisis, de onvrede over het neoliberalisme en de groeiende rivaliteit in de wereldeconomie een sociaal-economische heroriëntatie noodzakelijk maken, is een conclusie die nu door vele partijen gedeeld wordt. Maar als er nu één partij is die dergelijke opvattingen en conclusies zou moeten vertalen in een consistent en wervend programma, dan is het wel de Partij van de Arbeid. Op eigen kracht, maar liever nog als onderdeel van links-progressieve samenwerking.

Lodewijk Asscher krijgt veel waardering voor zijn optreden als Kamerlid, zijn kwaliteiten als ‘debater’. Maar het is nu echt tijd voor meer ambitie, tijd om het initiatief te nemen, tijd voor idealen, voor een toekomstperspectief. En misschien ook wel – een uitzondering in de politiek – tijd om eens nadrukkelijk ‘sorry’ te zeggen. Dat meewaaien met de kille wind van het neoliberalisme, dat hadden we nooit moeten doen.

Duco Hellema en Margriet van Lith zijn de auteurs van Dat hadden we nooit moeten doen, over de wijze waarop de PvdA het neoliberalisme omarmde. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden