ColumnRobert van de Griend

Er is momentum voor grote veranderingen

‘Epidemieën’, schreef journalist en historicus Anne Applebaum in The Atlantic, ‘onthullen de onderliggende waarheden van de maatschappijen die ze treffen.’ Ook in Nederland worden we door het coronavirus geconfronteerd met pijnlijke feiten die velen van ons tot nu toe liever diep wegstopten. Dat we te veel vliegen bijvoorbeeld, en anders met dieren moeten omgaan. Dat paradoxaal genoeg zowel het individualisme als het collectivisme is doorgeschoten. Dat het zzp-systeem onhoudbaar is geworden. Dat we de zorg volledig hebben uitgekleed.

Kijk nu met die bril de tv-toespraak van Mark Rutte over de Nederlandse aanpak van de coronacrisis nog eens terug. ‘Dit is een tijd waarin we elkaar moeten vinden, over meningsverschillen en tegenstellingen heen’, zei de premier. ‘Een tijd om het gezamenlijke belang boven het eigenbelang te stellen.’

Je kon zeggen, zoals de meeste commentatoren deden, dat hier een echte leider sprak, een waar staatsman. Je kon ook zeggen dat het jammer was dat de staatsman in Rutte pas nu is opgestaan.

Want het was dezelfde Mark Rutte die in 2013 nog zijn neus ophaalde voor zoiets als ‘visie’. Een ‘olifant die het zicht verspert’, noemde hij dat. Moest hij niets van hebben.

Tot afgelopen maandag zag het ernaar uit dat onze minister-president, karikatuur of niet, vooral de geschiedenis in zou gaan als de politieke voorman die Nederland een waanzinnig gaaf land vond, die Turks-Nederlandse oproerkraaiers opriep op te pleuren, die in het diepst van zijn gedachten vuurwerkvandalen in elkaar sloeg, en die verder al wat zijn pad kruiste probeerde weg te lachen.

Maar wat nu als Rutte vanaf zijn aantreden in 2010 wel een stevige visie had ontwikkeld op de grote problemen van dit tijdsgewricht en die vervolgens tien jaar lang fier had uitgedragen? Wat als hij van meet af aan leiderschap had getoond in de zoektocht naar een antwoord op, bijvoorbeeld, klimaatverandering, globalisering, economische ongelijkheid, polarisatie en de ondermijning van instituten? Hoe zou Nederland er dan voor hebben gestaan, nu corona de wereld keihard met de waarheid in het gelaat slaat?

Toch zou het oneerlijk zijn om alleen Mark Rutte met terugwerkende kracht een gebrek aan vergezichten en daadkracht te verwijten. Weinig van zijn Haagse collega’s wisten méér verschil te maken. Omdat ze het niet in zich hadden, omdat ze alleen hun stokpaardjes wensten te berijden, of omdat ze overschreeuwd werden door de polariseerders en versnipperaars die het politieke klimaat bepalen.

Maar ook buiten Den Haag was het vooralsnog naarstig zoeken naar mensen die zich geroepen voelden een voortrekkersrol te vervullen. Bestuurders van banken en grote bedrijven die hun verantwoordelijkheid namen, schrijvers die zich bogen over de wereld buiten hun eigen navel, BN’ers en influencers die hun bekendheid inzetten om een maatschappelijk probleem onder de aandacht te brengen – ze waren er wel, maar pasten met z’n allen in een Kip-caravan.

En de gewone burger? De een likete petities op Facebook, de ander trok naar het Malieveld voor hoger loon. Maar een heuse opstand voor een toekomstbestendige samenleving? Dat lieten de meesten liever over aan scholieren en geboren rebellen.

Men zag niet wat er misging. Men wilde het niet zien. Men had er de tijd, het geld of de kracht niet voor. Allemaal volstrekt menselijk en begrijpelijk. Maar ondertussen draaiden we wel in groten getale, van hoog tot laag, om de hete brei heen. En nu gaat de wereld dus compleet naar de corona.

Tenzij. Tenzij we lessen trekken uit deze crisis. Tenzij we de onderliggende waarheden van onze maatschappij onder ogen durven zien, een rigoureus ander perspectief kunnen creëren op leven en werk, en met zijn allen de vereiste omwentelingen in gang kunnen zetten.

Zit dat erin? De optimist zal – yes we can – juichen van wel. De pessimist zal de economische crisis van 2008 van de plank halen, toen we het ook allemaal anders zouden gaan doen – quod non. En de realist heeft geen idee, wetende dat door corona weinig meer zeker is.

Verschil met de vorige crisis is in elk geval dat dit keer echt iedereen op een of andere manier getroffen wordt, of je nu arm bent of rijk, in Wuhan woont of in Wormerveer, gelooft in de zegeningen van de multicultuur of vreest voor de vervanging van het blanke ras.

Er is dus momentum voor grote veranderingen, en op papier genoeg massa om de boel in beweging te krijgen. Sommige signalen stemmen alvast hoopvol. Italianen zingen elkaar moed in vanaf het balkon, lokale initiatieven om ouderen en hulpbehoevenden door de crisis heen te helpen schieten als paddestoelen uit de grond, gepensioneerde zorgmedewerkers bieden met duizenden tegelijk hun diensten aan. Door corona groeit de broederschap, zo lijkt het. En dankzij de zichtbaarheid ervan op sociale media zou er zomaar een vliegwieleffect kunnen optreden.

Maar wat als de crisis nog maanden aanhoudt, of langer, en de tekorten en de angst nog verder oplopen? Dan, zo leren vorige crisisperioden uit de geschiedenis, wordt het oppassen voor een ander soort broederschap, de bruine variant. Nog meer xenofobie en uitsluiting, niet bepaald de omwenteling die de wereld nodig heeft.

Waar wel behoefte aan is, misschien wel meer dan ooit, zijn feiten en nuances die ons helpen in deze ongewisse tijden het hoofd koel en het hart warm te houden, en de omhooggewoelde waarheden van onze maatschappij eindelijk aan te kunnen.

Hier ligt een belangrijke taak voor de journalistiek. Vandaar deze special

Robert van de Griend, chef Zaterdag en Opinie
robert.vandegriend@volkskrant.nl

De wereld na corona

De coronacrisis confronteert ons met de pijnlijke waarheden van onze maatschappij. Welke lessen kunnen we leren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden