COLUMNSheila Sitalsing

Er is een Haagse werkelijkheid, en er is een echte werkelijkheid

De president van de Algemene Rekenkamer liet een keer in een schema zien hoe idioot ingewikkeld de regels zijn rond het persoonsgebonden budget (dat is een subsidie waarmee mensen zelf zorg kunnen inkopen).

‘Wie heeft dit verzonnen?’ vroeg een parlementariër ontzet.

‘U’, antwoordde de president van de Algemene Rekenkamer.

Drie fascinerende weken lang ging het in hoorzittingen in de Tweede Kamer over dit soort dingen. Over de afstand tussen wat ‘die lui in Den Haag’ verzinnen en de soms doffe ellende in de barre praktijk voor ons, de kleine mensen.

De parlementaire commissie die een stoet experts ondervroeg, noemde het een zoektocht naar de menselijke maat. Je zou het ook een zoektocht naar de ziel van de democratische rechtsstaat kunnen noemen. Want daar waar de overheid zich tegen haar burgers keert en ze onrecht aandoet, worden de zaadjes gezaaid voor wantrouwen en haat.

Het rapport van de commissie komt over een paar maanden. De belangrijkste conclusie valt nu al te trekken: er is een Haagse werkelijkheid, en er is een echte werkelijkheid.

In de Haagse werkelijkheid zien we parlementariërs die dol zijn op besluiten nemen en het uitschreeuwen in de Tweede Kamer dat ze weer eens ‘wóedend’ zijn over iets. Of de door hun aangenomen wetten en regels in de echte werkelijkheid uit te voeren zijn boeit ze minder. Dat geldt ook ook voor beleidsambtenaren op ministeries die wetgeving voorbereiden, en voor coalitiepartijen die regeerakkoorden vol ondoorgrondelijke compromissen in elkaar klussen.

In de hoorzittingen werd er volcontinu over geklaagd: de uitvoering is ‘het weeskind van de democratie’, er is ‘geen interesse’, ‘niemand komt kijken’, ‘hier is in 1985 al voor gewaarschuwd’, ‘dit is in 2003 al opgeschreven’. De genadeslag kwam van Herman Tjeenk Willink, die memoreerde dat ministers vaak moeten aftreden wegens fouten in de uitvoering. De Kamer zindert, de krant zindert mee. ‘Vervolgens verbetert de Kamer de uitvoering níet. Dat is toch wonderlijk?’

Daar komt iets bij dat ‘vergroening’ van de boodschap heet. Als de belastingdienst of het UWV of een andere dienst van de minister een opdracht krijgt waarvan iedereen op de werkvloer ‘Godsonmogelijk, dat wordt een drama voor cliënten’ zegt, gaat die boodschap via een kleilaag van managers omhoog. Tegen de tijd dat hij bij de minister is aangeland is hij wonderwel veranderd in ‘Dat kan, als we een snellere computer krijgen’. Die snellere computer komt nooit en een nieuw drama is geboren.

Kamerleden denken dat ze niet met ambtenaren mogen praten, terwijl ambtenaren die aan het loket burgers te woord staan, dolgraag zouden zien dat politici eens kwamen kijken. Dan kunnen we meteen, zei de medisch directeur van het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen, idiote verhalen ontzenuwen, zoals de mythe dat iemand zonder linkerbeen bij elke keuring opnieuw moet bewijzen dat het been niet is aangegroeid. Die onzin wordt in de Tweede Kamer herhaald; diezelfde Kamer moet vervolgens over het CBR beslissen.

Onder alle verdriet liggen oorzaken die ver teruggaan in de tijd en diep in de politieke cultuur verankerd zitten. Zoals het verwrongen mensbeeld (alle mensen kunnen altijd rationeel handelen en als ze een fout maken zijn ze aan het frauderen). En zoals het jaren ’90-idee dat een goede publieke uitvoeringsdienst een private dienst is,  of ten minste eentje die heel ver weg is geplaatst. Vervolgens kan er flink op worden bezuinigd.

Zo ontstaat een Bermudadriehoek, legde Kamerlid Steven van Weijenberg uit. Met op één punt een kerstboom van complexe wetgeving, op de andere punt strengheid en wantrouwen in de controle van burgers, en op de derde punt sterk uitgeklede uitvoeringsorganisaties. In die Bermudadriehoek verdrinkt de burger.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden