ColumnLotte Jensen

Epidemieën vormen maar al te vaak een broedplaats voor politieke revoluties en opstanden

null Beeld

‘Kunnen we in juli weer op het terras zitten?’, vroeg Eva Jinek in haar talkshow aan Diederik Gommers. De ic-arts trok zijn schouders op. Hij wist het niet. Maar de avond moest goed eindigen en dus vulde Jinek zelf het antwoord in: dat biertje ging er komen. Er was licht aan het einde van de tunnel.

De coronacrisis komt ten einde, maar niemand weet precies wanneer en hoe. Een duidelijke exit-strategie is er immers niet. De routekaart die houvast moet bieden, ligt diep opgeborgen in het coronadashboard. Maar uit de geschiedenis kunnen we wel enkele wetmatigheden destilleren.

Zo ontwikkelt elke epidemische ziekte zich volgens een vaste structuur. In een briljant artikel uit 1989 vergeleek de historicus Charles E. Rosenberg het verloop van een epidemie met een toneelstuk in drie bedrijven. Eerst duiken er enkele verdachte gevallen op. Naarmate het dodental stijgt, wordt de ziekte aarzelend erkend. Dan volgt een fase van groeiende maatschappelijke onrust waarin men op zoek gaat naar medische en sociale verklaringen. Dit mondt vervolgens uit in een crisis, die ook politiek van aard is.

Deze crisisfase gaat steevast met hevige opstanden en rellen gepaard. Ook dat is een historische wetmatigheid. Epidemieën vormen maar al te vaak een broedplaats voor politieke revoluties en opstanden, omdat ze structurele vormen van sociale ongelijkheid blootleggen. Denk bijvoorbeeld aan de opstand in Parijs van 1831 of de revolutie van 1848, die kort na de cholera-uitbraken volgden.

Tot slot dooft een epidemie geleidelijk uit. In Rosenbergs woorden: ‘Epidemics ordinarily end with a whimper, not a bang’. Hij verwijst daarmee naar het beroemde gedicht The Hollow Men van T.S. Eliot. Deze Amerikaans-Britse dichter gaf een stem aan de collectieve gevoelens van leegte en zinloosheid waarmee velen na de Eerste Wereldoorlog kampten, ook jaren nadien. Kortom: een epidemie kan medisch gezien eindigen, maar de psychologische en sociale effecten zijn langer merkbaar.

Maar zover zijn we nog niet. Eerst moeten we die tunnel uit zien te komen. In deze fase bewijst een derde historische wetmatigheid haar waarde: cultuur blijkt onmisbaar om de psychologische en sociale veerkracht van mensen te verhogen. Muziek, gedichten, verhalen, en andere kunstvormen speelden niet alleen vroeger een grote rol in de verwerking van rampen, maar doen dat nog steeds.

Neem het schitterende gedicht Nederland van de pas verkozen Dichter des Vaderlands Lieke Marsman. Duizenden malen is het al gedeeld op Twitter en Facebook. Ze zegt het precies goed. Dus zwem je langzaam omhoog naar een boei, waar het licht is / En wee wat zich wreekt, je bent een burger die stemt / Het is bijna lente. Je bent moe, maar je bent er nog.

Wat een hoopvol begin van het einde.

Lotte Jensen is hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis aan de Radboud Universiteit

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden