Opinie

Engelen is gepakt, de boodschap wordt genegeerd

Ewald Engelen bleek grootmoedig genoeg om zijn 'spijt' te betuigen. Dat kunnen we van de voor de financiële crisis verantwoordelijken niet zeggen. Die houden vast aan het voorrecht van de macht: te zwijgen over hun verantwoordelijkheid.

Ewald Engelen. Beeld Screenshot Altijd Wat

Hoogleraar Ewald Engelen heeft met zijn 'gimmick-interview' in Altijd Wat een hoop reuring veroorzaakt. De aanleiding is zijn recente boek De Schaduwelite, en dan in het bijzonder het op het laatste moment aan het boek toegevoegde en intussen al weer verwijderde 'lijstje' namen van die 'schaduwelite'. Hij had de leden ervan ook gewoon betrokkenen kunnen noemen of bobo's, maar dat deed hij niet. Niettemin is, net als het horen bij de bobo's, het horen bij een elite, welke elite dan ook, een verdachte zaak geworden in ons land. Bobo's en elites zijn leuk om je tegen af te zetten, om aandacht te krijgen, maar voor wetenschappelijk onderzoek zijn ze, juist vanwege de negatieve connotatie die ze hebben, tamelijk onbruikbaar.

Engelen schreef echter met De Schaduwelite geen wetenschappelijke tekst maar een populariserend boek waarin hij poogde zijn resultaten van jarenlang onderzoek naar de financiële wereld op een toegankelijke, aansprekende en zelfs provocerende wijze aan de man te brengen. Een provocatie is nooit weg, maar een slecht gekozen provocatie is als de spreekwoordelijke boemerang die de werper meer pijn doet dan de beoogde slachtoffers. Dat heeft Engelen met zijn 'lijstje' geweten. Hij beging een faux pas, speelde op de persoon en erkende dat hij dat niet had moeten doen. Hij kreeg commentaar dat er niet om loog. Hij liegt er zelf ook nooit om dus dat past.

Niets geleerd

Wat niet past is de toon en inhoud van de commentaren in de NRC en ook in de Volkskrant. Onze zorg is dat die inhoud en die toon de aandacht afleiden van het thema waar Engelen sinds 2006 onafgebroken aandacht voor vraagt: de crisis van 2008 en wat degenen die destijds aan de hendels draaiden daarvan geleerd hebben. Niets, aldus Engelen. En dat is wel degelijk met argumenten en onderzoek door hem onderbouwd.

Sinds 2006 publiceert Engelen boeken en artikelen, in gerefereerde wetenschappelijke tijdschriften, over financiën en de financiële crisis, over beleid en de invloed van 'main-stream economics' op beleid, beleidsadviseurs en beleidsmakers ('econocracy', zie Engelen et al.: After the Great Complacence. Financial Crisis and the Politics of Reform. Oxford UP 2011). Wie dat wil becommentariëren kan het allemaal raadplegen en er kanttekeningen bij plaatsen. Zo hoort dat.

Engelen is niet alleen wetenschapper. Hij ventte zijn bevindingen ook uit door alle media te bespelen die hem een podium aanboden. Hielp het? Nee, het hielp niet en hij werd er niet vrolijk van: 'Ik heb in de laatste jaren een proces van radicalisering doorgemaakt. Ik heb geconstateerd dat alle redelijke pogingen om duidelijk te maken dat er iets moet veranderen in de bancaire sector niets hebben uitgehaald' (in Altijd Wat).

In zijn rol als provocateur en 'gentlemen hooligan' raakte hij in toenemende mate gefrustreerd en boos. Reputatieschade, zo werd zijn overtuiging, 'is het enige wat de schaduwelite echt pijn doet' (De Schaduwelite, laatste regel). Hij heeft het geweten, want uiteindelijk is hij degene die reputatieschade oploopt. Engelen bleek, tijdens het interview, grootmoedig genoeg om zijn 'spijt' te betuigen. Dat kunnen we van de voor de financiële crisis verantwoordelijken niet zeggen. Die houden vast aan het voorrecht van de macht: te zwijgen over hun verantwoordelijkheid.

Leergang

Wat zich sinds het interview in Altijd Wat afspeelt is voer voor een leergang over 'macht - zwijgen - radicalisering - blijven zwijgen - reputatieschade'. Van troetelkind en media-ster tot slachtoffer van de medialogica die Engelen zelf in gang zette: 'creëer een rel'. Het resultaat is dat niemand het meer over de inhoud van zijn kritiek hoeft te hebben. De boodschapper is gepakt, de boodschap wordt genegeerd.

Een hoofdredactioneel in NRC wreef het er in, en de Volkskrant, bij monde van redacteur Peter de Waard, meende dat een vergelijking met Diederik Stapel zo slecht nog niet was. Ontslaan dan maar, die Engelen? Nu, zoveel moed hebben NRC en de Volkskrant ook weer niet. Dat laten ze, moeten wij aannemen, graag aan anderen over. Liever zouden we zien dat net zoals Engelen ruiterlijk zijn misstap erkende, De Waard even ruiterlijk zou erkennen dat het leggen van een populariserend boek langs de lat van de criteria voor wetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke bewijsvoering zowel van onbegrip voor de wetenschap als voor populariserende teksten getuigt.

Veit Bader (emeritus hoogleraar sociologie en politieke filosofie, UvA), Ton Korver (oud-lector HHS, Den Haag), Pieter Pekelharing (docent sociale en politieke filosofie, UvA).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden