Column Ombudsman

‘Elke gekwetste lezer is er een teveel’

Grappig bedoeld, maar de lezer struikelt weleens over benamingen voor fysieke afwijkingen. Over de subtiele grens tussen grap en leed.

Soms komt de pijn van een klein, opstaand randje. Een lezer struikelde over een passage in de rubriek ‘In de mode’ van het ­Magazine, waarin het wekelijks gaat over een modeverschijnsel. Het ging nu over de terugkeer van de grove sneaker en het ­jarennegentigtrainingsjack in het straatbeeld, waarbij de auteur opmerkte: ‘Dat wil natuurlijk niet zeggen dat we er allemaal als een gabber met klompvoeten uit moeten willen zien.’

Klompvoeten. Een lezer vond dat een ‘discriminerende uitlating’ ten koste van mensen met deze aangeboren afwijking. ‘Die grappig bedoelde omschrijving draagt bij aan negatieve beeldvorming rond deze aandoening, wat eenvoudig te voorkomen was’, aldus de lezer. Ze wijst er voorts op dat een Britse ­zondagskrant ooit berichtte over de ‘toenemende tendens’ om ongeboren baby’s vanwege klompvoeten te laten aborteren.

Dat bericht stond in 2013 in de Daily Mail. Maar het heeft nooit een vervolg gekregen, en zegt al helemaal niets over de Nederlandse situatie.

Grappig beeld

Dan de term ‘klompvoet’. Die stond vaker in deze krant. In 2017 bevatte de wetenschapspagina een ­reportage die geheel ging over de klompvoet. Die werd vijftien maal zo genoemd. Dat kan ook moeilijk anders, want een alternatief is er niet. De Nederlandse naam ‘klompvoet’ is een verbastering van het Engelse ‘clubfoot’. Ziekenhuizen en zelfs belangenverenigingen van patiënten (en hun ouders) gebruiken het woord zelf ook, zonder ander alternatief dan de volledige medische naam (Talipes equinovarus); die zou geen krantenlezer begrijpen zonder uitleg. Geen reden voor een krant dus om daarvan af te zien.

De moderedacteur trekt niettemin het boetekleed aan. Zij had het woord uiteraard niet beledigend bedoeld en probeerde slechts een grappig beeld te schetsen, maar: ‘Misschien had ik achteraf gezien ­beter het woord klompen kunnen gebruiken in plaats van klompvoeten’, zegt ze. Want ‘elke gekwetste lezer is er een te veel’.

Onaangenaam getroffen

Dat laatste is waar. Lezers worden wel vaker onaangenaam getroffen. Bijvoorbeeld wanneer de term ‘mongool’ weer eens valt in de kolommen, en dan niet voor een inwoner van Mongolië. Dat gebeurt sporadisch, en meestal in interviews en dan enigszins parafraserend. (Tim den Besten in een interview over zichzelf: ‘Je kunt best zeggen: die Tim is een mongool, maar het was wel écht.’)

Afgelopen week was het weer raak, met een ander woord: de ‘hazenlip’ die op de pagina Wetenschap stond, in een artikel over het gebruik van narcose bij kinderen. ‘Erg storend en onnodig kwetsend’ vond een lezer het gebruik van die term. Hij lichtte toe: ‘In het artikel werd tussen haakjes de hazenlip benoemd, als vervangend woord voor een schisisoperatie. Dit is niet alleen feitelijk onjuist (een hazenlip is een gevolg van, en niet een synoniem voor een schisis), het is bovendien ook een term met een nare bijsmaak. Ikzelf ben ook geboren met een schisis, maar dan zonder het zichtbare kenmerk van een ­gespleten lip. Graag zou ik zien dat in een kwaliteitskrant geen gebruik meer wordt gemaakt van dergelijke termen, en medische aandoeningen de juiste naam krijgen.’

Ook hier geldt: de auteur heeft natuurlijk niet de bedoeling gehad te kwetsen. Het probleem met dit soort gevallen is vaak dat als er ook maar één lezer over valt, het leed een feit is.

Een verschil tussen de klompvoet en de hazenlip is er wel: met de term klompvoet zelf is niets mis, maar wel wanneer die dient om iemand te bespotten. Bij de hazenlip zit het beledigende in het woord zelf.

Aanhalingstekens

In dit laatste geval was de pijn ook eenvoudig te voorkomen geweest, door het woordje ‘hazenlip’ ­tussen aanhalingstekens te plaatsen. Zo neemt de auteur (of de krant) iets meer afstand van het woord en wordt tegelijkertijd duidelijk dat het fenomeen in het dagelijks spraakgebruik nu eenmaal vaak zo wordt genoemd.

Dat is precies wat de auteur zelf ook gedaan had, maar om onduidelijke redenen zijn de aanhalings­tekens er door een eindredacteur later weer uitgehaald. Ook had de auteur nog overwogen het woord helemaal uit zijn tekst te laten, maar daar zag hij toch van af: het begrip ‘hazenlip’ is nu eenmaal een stuk bekender dan de term ‘schisis’.

Het geval toont nog een overeenkomst met de pijn rond de ‘klompvoet’: ook bij de hazenlip zijn berichten geweest (onder meer in NRC Handelsblad) dat de diagnose voor sommigen aanleiding is tot abortus. Dat is een triest gegeven, maar dat verschijnsel is eerder het gevolg van de standaardintroductie van de 20-wekenecho (en de zogenaamde ‘pret-echo’, als je dat tenminste zo kunt noemen zonder dat iemand daar aanstoot aan neemt) dan aan het woordgebruik in een krant. 

Brief van een lezer

Ik stoorde mij mateloos aan het artikel over de BUMA/Stemra. Waarom moest de daar weer werkzame jurist met naam worden genoemd? Hoe verhoudt zich dit met de AVG? Wat zou de betrokkene er zelf van vinden? Naar mijn idee geen ­beste beurt hier van de Volkskrant.

Nico van der Kolk, Hilversum

Het bericht ging over de terugkeer van de ­jurist bij auteursrechtenorganisatie BUMA/ Stemra. Ze had bijna twee jaar thuis gezeten wegens beschuldigingen van fraude en malversaties. Die bleken onterecht, de reden waarom ze weer welkom is bij de organisatie. De verslaggever laat weten: ‘Deze vrouw heeft een belangrijke functie bij een organisatie die vaak in het nieuws is. Ze werd overal met naam en toenaam beschuldigd en krijgt nu eerherstel. Derhalve is ze dolblij op deze ­manier een keer de krant te halen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden