'Eindelijk ontdoen we het nationaal verleden van emotionele ballast'

Na de documentairereeks De Slavernij kan de suggestie in de prullenmand dat we collectief over deze episode zwijgen.

© ANP. Bij het Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark in Amsterdam werd de afschaffing van de slavernij herdacht.

De televisieserie over de slavernij, die de NTR de afgelopen vijf zondagavonden uitzond, zie ik als een groot succes. Tellen we daar de eerder uitgezonden serie De Oorlog bij op, dan blijkt dat de documentairemakers van de Nederlandse publieke omroep zich kunnen meten met hun veel bejubelde collega's van de BBC.

Onderzoek
De Slavernij heeft meer mensen laten kennismaken met de geschiedenis van tropisch Nederland dan het Tropenmuseum in jaren. Zo gezien vallen de productiekosten mee, hoewel er duidelijk niet op een dubbeltje is gekeken. Het was goed te merken dat in beide tv-series veel voorbereidend onderzoek was gestoken om de kijker zo de meest recente stand van het wetenschappelijk onderzoek te presenteren.

In de serie over de slavernij waren de teksten van de presentatoren wetenschappelijk soms zelfs meer up to date dan de commentaren van enkele geïnterviewde deskundigen. Sinds afgelopen zondag kan de standaard-mantra over de slavenhandel en slavernij 'het meest verzwegen stukje Nederlandse geschiedenis' in de prullenbak.

Deze loftuitingen doen niets af van het feit dat ik sommige onderwerpen wellicht net iets anders had gepresenteerd, maar de harde kritiek van de belangrijkste wetenschappelijke adviseurs van de serie over de slavernij - Aspha Bijnaar, Gert Oostindie en Alex van Stipriaan - begrijp ik niet. In hun opiniebijdrage 'Serie slavernij was vaak te relativerend' (de Volkskrant, 15 oktober) uiten ze geen enkel wetenschappelijk bezwaar tegen de serie, maar vinden ze de presentatie te 'lichtvoetig' en 'te gemoedelijk voortkabbelend'.

Gas terug
De dappere poging om de slavernij en de slavenhandel in hun tijd te plaatsen, zou te relativerend zijn. Waarom nemen deze adviseurs plotseling gas terug? Zijn ze geschrokken van hun eigen moed om de geschiedenis van slavenhandel en slavernij nu eens níet te baseren op emoties, maar op de resultaten van wetenschappelijk onderzoek?

Het probleem met onderwerpen als oorlog en slavernij is juist dat we het verleden kapot slaan met de knuppel van onze hedendaagse morele superioriteit. Daar hebben de makers van deze twee series terecht afstand van genomen. Zo overviel mij na de laatste uitzending van De Oorlog een gevoel van opluchting, omdat ik zestig naar na dato eindelijk ontdekte dat er tijdens de Duitse bezetting soms ook gelachen werd in Nederland, gedanst, en zelfs geflirt. De bioscopen zaten vol (als het weekjournaal met zijn Siegesmeldungen voorbij was) en de sportvelden, schouwburgen en concertzalen werden beter bezocht dan ooit tevoren. Blijkbaar kende Nederland in die tijd niet alleen heel veel verzetsstrijders en een paar collaborateurs, maar nog meer mensen die probeerden nog een beetje plezier in het leven te hebben. Die relativering kenden eerdere documentaires niet.

Indruk
Ook in Duitsland bleek de relativerende benadering een succes. De film Der Untergang, over de laatste dagen van Hitler en zijn entourage, maakte daarom zoveel indruk, omdat de 'Führer' niet langer als een gewetenloze schurk werd opgevoerd, maar als een mens van vlees en bloed die begreep dat hij had gefaald en dat miljoenen landgenoten hem vervloekten.

Natuurlijk, er kwam ook meteen kritiek op de film. Hitler zou 'te menselijk' zijn afgebeeld en misschien kregen de bioscoopbezoekers wel medelijden met zo'n oude, gedesillusioneerde en door parkinson geplaagde man. Maar de meeste historici zagen de film als een doorbraak, en zeker niet als een poging om de wandaden van Hitler te vergoelijken.

Slavenverzet
Wat De Oorlog heeft gedaan voor de periode 1940-1945 heeft De Slavernij gedaan voor ons beeld van Atlantische slavenhandel en de koloniale slavernij. Dat deze in onze ogen zo verwerpelijke instituties ruim twee eeuwen konden blijven bestaan, begrijpt de kijker niet als alleen maar de onmenselijke kanten in beeld komen. Terecht wijst De Slavernij erop dat de meeste slaven geen verzetsstrijders waren, maar zich aanpasten. En terecht wijst De Slavernij erop dat het slavenverzet wel een constante dreiging voor de overheersers was, net als het verzet in de oorlog, maar dat de afschaffing van de slavernij in de koloniën en het einde van de bezetting in Nederland te danken waren aan externe factoren: respectievelijk de afschaffingslobby's in Engeland en de VS en de overwinningen van de geallieerde legers.

Naar de laatste stand van de wetenschap uitleggen hoe het waarschijnlijk geweest is en vervolgens het moreel oordeel overlaten aan de kijker. Als dat relativeren is, houden zo!

Piet Emmer is emeritus hoogleraar geschiedenis en auteur van De Nederlandse slavenhandel.

 Onze morele superioriteit staat begrip voor duister verleden ernstig in de weg  
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden