Egypte biedt nieuwe kans

Er woedt een Koude Oorlog in het Midden-Oosten. Iran wint aan invloed, maar Egypte kan het tij keren.

Na de val en ontbinding van de Sovjet-Unie in 1991 spraken beleidsmakers in westerse hoofdsteden van een ‘nieuwe wereldorde’. De bipolaire wereld van de Koude Oorlog was verdwenen. Het tijdperk van de Pax Americana was aangebroken. Dat leidde tot de optimistische veronderstelling dat overal ter wereld onderdrukte, naar democratie snakkende volkeren het juk van hun despoten zouden afwerpen. In de Arabische wereld bleken deze despotische regimes echter opvallend resistent tegen dit democratische virus.

In werkelijkheid was in het Midden-Oosten de nieuwe wereldorde al in 1979 begonnen, met de komst van een nieuw revolutionair regime in Teheran. Ayatollah Khomeini maakte direct duidelijk dat het Iraanse regime de export van de islamitische revolutie tot speerpunt van zijn beleid had gemaakt opdat alle volkeren in de regio de gezegende vruchten zouden smaken van de Pax Iranica. Dit deed het Iraanse regime door het steunen van opstanden en het organiseren van gewapende milities in de Arabische wereld. Sindsdien woedt er in het Midden-Oosten een nieuwe koude oorlog tussen twee onverzoenlijke kampen, die beide strijden om macht en invloed in de regio.

Wind mee
De Pax Iranica kreeg pas echt de wind mee in 2003 toen de Verenigde Staten en zijn westerse bondgenoten het regime van Saddam Hoessein omvergooiden in de naïeve veronderstelling dat Irak zich vervolgens zou transformeren tot een bloeiende en vredige democratie.

Met het regime van Saddam verdween echter ook het enige obstakel dat de Iraanse ambities in de regio enigszins had weten in te dammen, en Irak veranderde in een Iraanse satellietstaat, verscheurd door etnisch geweld. Westerse bondgenoten in de regio, zoals Jordanië en de Arabische Golfstaten, zagen zich opeens geconfronteerd met Iraanse invloed in hun achtertuin. Voor deze westerse bondgenoten voorspellen de ontwikkelingen van de laatste maanden weinig goeds.

In Libanon werd de westers georiënteerde regering van Hariri verdreven door de door Iran bewapende en gefinancierde Hezbollah. Vervolgens viel in het verre westen het regime van de Tunesische president Ben Ali. Zonder twijfel een tiran, maar wel een westerse bondgenoot die als dank voor decennia trouw bewezen diensten plotseling werd bestempeld als een weerzinwekkend monster.

Steunpilaar
Nu is Egypte aan de beurt, een andere belangrijke steunpilaar van de Pax Americana in de regio. Geen wonder dat de mullah’s in Teheran in jubelstemming verkeren. Het eventuele verdwijnen van het regime daar zal de verwezenlijking van de Iraanse ambities een belangrijke stap naderbij brengen.

De ontwikkelingen in Egypte onderstrepen het dilemma van het Westen, dat zichzelf graag ziet als boegbeeld van democratie en mensenrechten, maar in dit deel van de wereld koos voor stabiliteit die vooral de westerse economische belangen moest veiligstellen. In Egypte leek deze stabiliteit het beste gegarandeerd te zijn door het huidige regime. De problemen in deze samenleving zijn structureel en het regime heeft de ernst ervan onderschat.

De huidige massaprotesten vertonen twee duidelijke tendensen die op het eerste gezicht met elkaar in strijd lijken. De demonstranten willen essentiële veranderingen in de Egyptische politiek, maar ook de stabiliteit bewaren. Het vertrouwen in het leger is groot. De vraag is hoe deze beide verlangens het best gerealiseerd kunnen worden.

Waarborg
Uiteindelijk is een eerlijker en rechtvaardiger samenleving de beste waarborg voor de stabiliteit. Het vereist de opbouw van een democratische infrastructuur die gedragen wordt door een civil society, die zich georganiseerd heeft in een veelvoud van politieke partijen met een duidelijk programma.

In de aanloop naar de Egyptische parlementsverkiezingen november 2010 hield het Arabische tv-kanaal Al-Arabiyyaeen enquête onder Egyptische jongeren, die de vraag kregen voorgelegd of ze de naam konden noemen van een Egyptische oppositiepartij. Een overweldigende meerderheid kende alleen de Moslimbroederschap. Dit is een direct gevolg van de decennialang gevoerde politiek van het Egyptisch regime om vrijwel alle oppositiepartijen monddood te maken. De demonstranten hebben nu geen werkelijk alternatief voor het huidige regime.

Het is duidelijk dat de status quo in Egypte niet langer gehandhaafd kan worden. De vraag is of de oplossing gezocht dient te worden in omverwerping van het regime of in geleidelijke, maar diepgaande veranderingen binnen dit regime. Oppositiepartijen met de Moslimbroeders voorop eisen het vertrek van het huidige regime, maar te vrezen valt dat hen vooral de politieke macht voor ogen staat. Dan zal Egypte vrijwel zeker een periode van politieke turbulentie en instabiliteit tegemoet gaan, waarbij bovendien niet zeker is of deze partijen werkelijk democratische veranderingen beogen.

Structureel
In het tweede scenario moet het regime structurele wijzigingen doorvoeren die beantwoorden aan de eisen van de demonstranten, hierbij gesteund door het leger dat de stabiliteit van Egypte garandeert. In deze periode kunnen vrije verkiezingen worden voorbereid waarbij oppositiepartijen de tijd krijgen zich te organiseren en te profileren, zodat de kiezers ook wat te kiezen hebben.

In 2003 hoopten de VS dat van een democratisch Irak een domino-effect zou uitgaan op de Arabische wereld. Maar Irak werd helaas een democratie zonder democraten.

De ontwikkelingen in Egypte bieden de kans de omgekeerde weg te bewandelen en de democratische krachten in het land te steunen bij de opbouw van een democratisch Egypte.

Dat zou een einde maken aan het dogma dat in de Arabische wereld democratie en stabiliteit elkaar uitsluiten. Bovendien zou het een dam opwerpen tegen de Iraanse expansie in de regio en de positie van de Iraanse binnenlandse oppositie versterken.

undefined

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden