Efficiency-drift van COA speelt de PVV in de kaart

Mega-opvangcentra jagen dorpsbewoners schrik aan en ondermijnen de integratie van vluchtelingen.

Bouw van opvangcentrum op Heumensoord in het bos bij Nijmegen. Beeld Marcel van den Bergh
Bouw van opvangcentrum op Heumensoord in het bos bij Nijmegen.Beeld Marcel van den Bergh

René Cuperus wierp de vraag op waardoor het komt dat in Nederland de xenofobie momenteel groter is dan in veel andere Europese landen en waarom in de vluchtelingencrisis elk politiek leiderschap ontbreekt (O&D, 5 oktober). Ook Nederland heeft immers in het verleden weleens aanmerkelijk grotere aantallen vluchtelingen te verwerken gekregen, zoals een miljoen Belgen in 1914 en honderdduizenden Indiërs na 1949, zonder dat dat een PVV tot grootste partij dreigde te maken.

Zeker, de culturele verschillen waren toen geringer, maar materieel vormde die massale migratie toen een aanmerkelijk grotere last voor de samenleving dan nu. Hoewel toen zelf veel armer, toonde men zich gastvrijer. Maar misschien maakt juist welvaart egoïstischer, omdat men daardoor in een berooide vluchteling minder makkelijk zichzelf als potentiële lotgenoot herkent.

Een veel belangrijker factor is echter gelegen in de veranderde aard van de hedendaagse politicus, die niet alleen het ontbrekende leiderschap in de vluchtelingencrisis verklaart, maar verstrekkende gevolgen heeft voor de wijze waarop de hele politiek functioneert.

Manager

Moraal en ideologie zijn als leidraad grotendeels uit de politiek verdwenen; de politicus is een technocratisch manager geworden, die het bedrijfsbelang van de 'BV Nederland' vooropstelt en zo vrijwel alle politieke vraagstukken tot economische optel- en aftreksommen reduceert.

Dat denken trekt ook diepe sporen in de vluchtelingenopvang zelf. Die is naar het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) gedelegeerd, waarbij een collectief sociaal-politiek probleem tot een particuliere bedrijfskundige opgave is omgevormd. Ook voor het COA vormen efficiëntie en kostenbesparing cruciale doeleinden. Dat leidt vrijwel automatisch tot een voorkeur voor mega-azc's, die minimaal driehonderd asielzoekers huisvesten; in kleinschaliger opvang is het COA om financiële redenen niet geïnteresseerd.

De huisvesting van vluchtelingen is echter iets anders dan de opslag van aardappelen. De wens zo goedkoop mogelijk te opereren uit angst voor PVV-kritiek over geldverspilling versterkt juist de weerstand onder de bevolking en dus de steun voor de PVV.

Juist die mega-azc's boezemen namelijk kleine dorpsgemeenschappen angst voor Überfremdung in; bovendien - Maja Mischke wees erop (O&D, 5 oktober) - wordt de veiligheid van vluchtelingen zelf zo aan andere doelstellingen ondergeschikt gemaakt.

Isolement

In samenhang met de verveling neemt het risico op vechtpartijen tussen diverse etnische en religieuze groepen jongeren toe, en belemmert dit massale isolement een snellere integratie. Zo wordt, als gevolg van kortzichtig rendementsdenken, goedkoop nu - duurkoop later, want de maatschappelijke prijs van zulke conflicten zal straks veel groter zijn dan die paar extra miljoenen nu.

Als gezegd, maakt deze bedrijfsmatige COA-benadering deel uit van een veel breder probleem, omdat zij de gehele Nederlandse politiek domineert. De bewust gekoesterde amoraliteit zorgt ervoor dat men op niet in economische termen te definiëren vraagstukken geen antwoord heeft.

Als geen ander belichaamt de huidige premier dit morele tekort, getuige ook zijn wegkijken in het Zwarte Piet-debat. De enige die snapt dat hier wel degelijk een maatschappelijk probleem en dus ook een rol voor de politiek ligt, is vicepremier Asscher. Anderen zullen dit pas doorkrijgen als internationale ergernis in investeringsschade resulteert.

Een van de grootste slachtoffers van dit managerdenken vormt Europa, zoals straks uit de Haagse hulpeloosheid bij het Oekraïne-referendum blijken zal. Wie, conform de Uri Rosenthaldoctrine dat wij slechts EU-lid zijn om makkelijker handel te drijven, Europa van een politiek project tot een economisch reduceert, staat direct met de mond vol tanden als dit lidmaatschap eventjes wat meer kost dan het oplevert.

Centen

Bondskanselier Merkel en president Hollande hebben, waar het steun aan Athene of Kiev betreft, naar hun kiezers toe een politiek verhaal; in Den Haag denkt men alleen maar aan de centen, en dat straalt op het eigen GeenStijl-electoraat af.

Ronduit gevaarlijk ten slotte is dat dit beperkt-economische denken Nederland blind maakt voor geopolitieke verhoudingen. Meer dan andere landen drong het aan op de privatisering van Griekse havens en vliegvelden; met de Chinezen als dankbare opkopers, creëren wij in Piraeus zo op termijn een omgekeerd Hongkong. Met grote gretigheid heeft Den Haag zich ook ooit aan Moskou als toekomstige gasrotonde aangeboden; in Sotsji gingen bij het koninklijke bierdrinken de zakelijke belangen voor.

In die lijn heeft premier Rutte - tot verbijstering van de internationale diplomatie - in zijn pleidooi voor een zetel in de Veiligheidsraad de lof gezongen op Heineken. Daarmee win je, als je tegelijk weigert in het Midden-Oosten of inzake Guantánamo Bay je nek uit te steken, die zetel niet. De morele leiderschapscrisis die Cuperus constateert, is tamelijk algemeen.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus. Beeld
Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden