Column Frank Kalshoven

Eerst het staande begrotingsbeleid, dan de toekomst

Het kabinet maakt een rommeltje van het staande begrotingsbeleid, zo blijkt uit de Miljoenennota. En het heeft alleen een begin van een idee over hoe de overheidsbegroting moet werken in een tijd waarin de overheid geen rente hoeft te betalen op staatsobligaties.

Eerst het staande begrotingsbeleid, dan de toekomst.

Aan het begin van de kabinetsperiode bevestigde de coalitie dat ze zich zou houden aan de regels van het trendmatig begrotingsbeleid, ook bekend als de Zalmnorm. Dit kent twee elementen. Eén: de maximale overheidsuitgaven voor de hele regeerperiode worden zwart op wit gesteld, en vormen samen het ‘uitgavenkader’. Dit ligt vast, in goede en in slechte tijden. De inkomsten van de overheid, het tweede element, worden ook netjes geraamd maar bewegen vrij mee met de conjunctuur. Meevaller? Schatkist voller. Tegenvaller? Schatkist leger. Deze combinatie van regels draagt bij aan voorspelbaar overheidsbeleid (geen gejojo met overheidsuitgaven), en aan een stabiliserende werking van de openbare financiën op de economie als geheel.

In de Miljoenennota 2020 (op pagina 24) is ook nog eens na te lezen hoe fijn en belangrijk dit trendmatige begrotingsbeleid wel niet is.

Wat doet het kabinet doodleuk? Twee pagina’s verderop? Zowel het uitgavenkader aanpassen als inkomstenmeevallers gebruiken voor lastenverlichting. Minister Hoekstra schrijft er bij: ‘De aanpassingen zijn een weloverwogen keuze.’ Alleen jammer dat geen van die overwegingen die hierop volgen een reden is om te breken met het trendmatig begrotingsbeleid.

Het is gelegenheidsargumentatie. En het Centraal Planbureau (CPB) schrijft in de Macro-Economische Verkenningen (MEV) dan ook droog op dat het hier gaat om ‘afwijkingen van de bij de start van het kabinet gemaakte begrotingsregels’.

Kies zelf een of meer kwalificaties: onfatsoenlijk, onverstandig, opportunistisch, onnadenkend.

Dit vastgesteld zijnde, is er alle reden om nog eens indringend na te denken over het begrotingsbeleid. Kernvraag: wat betekent het feit dat de overheid gratis kan lenen voor het begrotingsbeleid?

Eerste vraag hierbij: is gratis geld iets tijdelijks? Economen die ik hoog heb zitten betogen van niet. Rentes zijn eerst en vooral zo laag (wereldwijd), betogen zij, omdat vergrijzende middenklasses fors sparen, terwijl de vraag naar dit spaargeld om investeringen mee te doen achterblijft.

Erasmus-econoom Bas Jacobs illustreert dit in economenblad ESB met een eenvoudig grafiekje van de rente op Nederlandse staatsobligaties met een looptijd van 10 jaar. Het is een roetsjbaan die begint op 11 procent in 1982 en daalt tot onder nul vandaag. Die nulrente heeft structurele oorzaken, en blijft daarom wel eventjes, aldus Jacobs. Het gevolg van die nulrente? ‘Begrotingsregels verliezen hun economische betekenis.’

Het makkelijkst is dit te zien aan de staatsschuld. Waarom is die problematisch? Omdat een schuld van huidige generaties wordt doorgegeven aan toekomstige generaties. Maar als huidige én toekomstige generaties hierop geen rente verschuldigd zijn? Dan maakt die staatsschuld dus niks meer uit. De norm ‘maximaal 60 procent’ verliest dan zijn betekenis. Hoe hoog mag de staatsschuld dan zijn? Geen idee.

Een echo van deze gedachte vinden we terug in de Miljoenennota waar het kabinet zegt te onderzoeken of er een fonds moet komen voor productieve overheidsinvesteringen. En het CPB, dat zijn politieke pappenheimers kent, waarschuwt in de MEV alvast voor alle gevaren die hieraan verbonden zijn. De achteloze wijze waarop dit kabinet omspringt met het trendmatig begrotingsbeleid illustreert dat deze waarschuwingen terecht zijn.

Maar kabinet noch CPB geeft antwoord op de prangende vraag: wat is wijs begrotingsbeleid als de overheid gratis geld kan lenen? En nee, ik weet het ook niet.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek

 Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden