Eerst een bonnetje, toen een datsja, nu zogenaamd vergeten memo’s: de waarheid is veranderd

Het was de week van de waarheid. De EU maakte bekend dat de strijd tegen het nepnieuws wordt hervat. Daarna volgde het Kamerdebat over de zogenaamd vergeten memo’s. Veel mensen denken dat er aanzienlijk meer wordt gelogen dan vroeger. Ik denk dat de waarheid is veranderd.

Eerst het nepnieuws. De vorige ronde had minister Ollongren de pogingen om het nepnieuws in Europees verband aan te pakken nog hartstochtelijk toegejuicht. Zij zag overal virtuele Russen, maar had geen voorbeeld. Arjan Noorlander van het NOS Journaal spotte een Brusselse factchecker, een scharrig mannetje dat thuis achter z’n pc banvloeken uitsprak over EU-vijandige berichtgeving. GeenStijl en dagblad De Gelderlander waren onder de slachtoffers. Voor mij was die scène uit het Journaal reden om tegen de sleepwet te stemmen. Wie zo ondoordacht als deze minister door de persvrijheid heen banjert, vertrouw ik niet met mijn belgegevens.

Trump: geen beginnen aan... Beeld Photo News

EU-medicijn

Nu dus een tweede poging. We zullen zien. Even voor de zekerheid, ik ben de laatste die vindt dat iedereen zijn eigen feiten heeft. Aan mijn lijf geen postmoderne polonaise. Maar ik moet ook toegeven dat wij van de pers over de waarheid nooit erg diepe gedachten hebben gehad. Hoor en wederhoor, check en dubbelcheck, dat was het wel. Nu is het allemaal een stuk ingewikkelder geworden. Russen en Chinezen bespringen ons, de techniek van het liegen is zoveel geavanceerder geworden. Ondanks mijn scepsis over het EU-medicijn, is het schokkend te lezen dat acht van de tien jongeren het verschil tussen echt en nepnieuws niet zien.

Een week geleden bezocht ik een conferentie over waarheidsvinding in het statige gebouw van de Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem. Daar sprak Frits van Exter, nestor van de Raad voor de Journalistiek, over waarheid en de pers. Ook hij was niet onder de indruk van het fenomeen factchecking. Zodra het ingewikkelder wordt dan de bewering dat patat reuze gezond is, haken de factcheckers af. Van Exter vertelde dat The New York Times is gestopt met de klassieke Amerikaanse berichtgeving, waarbij na een bewering in een nieuwsverslag meteen in de tweede zin de wederhoor wordt opgediend. Dit omdat er vanwege het uitbundige liegen van Trump geen beginnen meer aan was. Nu schrijven ze gewoon op dat Trump gelogen heeft, zonder de obligate ontkenning.

Rutte: moeiteloos overeind... Beeld ANP

The balance is always a lie

Ik keek ervan op. Dit is niet alleen een breuk met de strenge Amerikaanse journalistieke traditie. Het is een ander idee van de waarheid. Ook ik heb geleerd dat in de eerste alinea van je nieuwsbericht de wederhoor moet staan. Wat ik er dertig jaar geleden bijleerde was wat de even rechtzinnige als cynische Amerikaanse vakbroeders erover zeiden: the balance is always a lie – de wederhoor is altijd een leugen. Toch moest er om een reactie worden gevraagd, en het afschaffen ervan zegt veel meer dan dat Donald Trump het niet zo nauw neemt met de feiten.

Wij denken dat het internet heeft bijgedragen aan het liegen. Dat zal wel, maar het internet is de oorzaak niet. In de jaren negentig, dus ruim voordat de trollen en facebook een vlucht namen, kwamen uit Amerika de eerste berichten over fact free politics. Als ik me goed herinner werd het begrip hier te lande door Femke Halsema geïntroduceerd. Voordien werd er natuurlijk ook uitbundig uit politieke nekken gekletst. Maar dan zei je dat de spreker idiote of abjecte ideeën koesterde. Nieuw was dat hij van regelrechte leugens werd beticht.

De opkomst van waarheid en leugen hangt direct samen met het einde van de Koude Oorlog. In diezelfde jaren negentig kwam een eind aan de concurrentie van samenlevingsmodellen, van links tegenover rechts. De tegenstelling ging terug op de Franse Revolutie, en er hoorde de gedachtengang bij dat uit de choc des opinions de waarheid zou ontspringen. These en antithese, links en rechts, hoor en wederhoor. Maar het socialistische alternatief ging ter ziele, het einde van de geschiedenis werd afgekondigd, en politiek werd consensuspolitiek. Overal kwamen paarse kabinetten.

Wiebes: staat er slecht op... Beeld ANP

Kater

En de tegenstelling tussen links en rechts werd die tussen waarheid en leugen. De politiek kwam in een veel negatiever licht te staan. Het ene na het andere politieke boek verscheen met titels als Lies and the Lying Liars who tell them. De gevolgen van dit alles zagen we woensdag in het debat. Lodewijk Asscher is als links alternatief voor Mark Rutte bepaald niet overtuigend. Maar zijn verontwaardiging over memo’s en datsja’s wekt een volstrekt authentieke indruk.

Afgezien van de SGP was de oppositie eenstemmig in de afkeer van het liegende kabinet. Qua waarheid en leugen staan Wilders en Klaver aan dezelfde kant, ze zijn even boos, en tegelijk heb je het gevoel dat ze te hoop lopen tegen hun eigen onmacht. Premier Rutte bleef tamelijk moeiteloos overeind. Toch staat ook hij er slecht op. Wiebes staat er slecht op. De hele politiek staat er slecht op.

Lees de onderzoeken van het SCP. Anders dan in de jaren dertig, hangt iedereen de democratie aan. Er is immers geen alternatief. Maar niemand vertrouwt politici. Alle politieke crises gaan over leugens. Eerst een bonnetje, toen een datsja, nu een pakketje verdonkeremaande memo’s. En elke keer heeft het met de bestuursprestaties van de betrokken ministers weinig tot niets van doen. Dit debat liep af met een kater voor de hele politiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden