Opinie

Eenderde kan zich niet hoger ontwikkelen

Robotisering

Voor de banen van de toekomst is een denkvermogen nodig dat het onderwijs niet kan ontwikkelen.

Foto uit de jaren vijftig van een in 2002 gesloten Ford-fabriek. Beeld EPA

In de discussie over de effecten van de robotisering mis ik één belangrijk element: de verwachting dat iedereen in zijn leven zich zou kunnen ontwikkelen tot een hoger niveau. Alleen Aleid Truijens heeft in haar column het zijdelings benoemd (Ten eerste, 4 oktober) en ook Frank Kalshoven refereert hieraan als hij spreekt over een leven lang leren (Economie, 11 oktober).

Deze aanname over cognitieve ontwikkeling wordt impliciet ook geuit door minister Asscher: 'Kinderen moeten conceptueler leren denken en beter in staat zijn om complexe communicatie te begrijpen.' Hier wringt hem nou net de schoen.

Als loopbaan- en assessment-psycholoog test ik veel medewerkers van bedrijven bij de aanname en in hun persoonlijke ontwikkeling. Daarbij hebben wij psychologen een batterij aan tests tot onze beschikking om te bepalen op welk niveau iemand functioneert.

Nu even een stukje statistiek: de score van een individuele kandidaat wordt altijd vergeleken met een normgroep. De scores van deze normgroep zijn altijd normaal verdeeld (kromme van Gauss): de meeste scores komen voor rond het gemiddelde en nemen af naar de uitersten. Dit heeft als consequentie dat voor de gehele populatie geldt dat ongeveer 25 procent onder en 7 procent ruim onder het gemiddelde scoort. Dit geldt ook voor de bovenkant.

Deze constatering heeft grote consequenties voor het vermogen zich nieuwe zaken eigen te maken. We spreken in de psychologie tegenwoordig ook niet meer over IQ, maar liever over capaciteiten zoals verbaal, numeriek en inductief en deductief redeneervermogen. Vooral het inductief redeneervermogen - het vermogen om verbanden te herkennen in complexe materie - is een belangrijke voorspeller voor het goed functioneren in hoger opgeleide functies.

Nu is dit vermogen nauwelijks te verbeteren door leren en studeren en blijkt het relatief stabiel over de jaren. Wat we echter zien, is dat de banen die verloren gaan juist de banen zijn die in geringe mate een beroep doen op dit inductief en deductief vermogen.

Zoals gezegd bevindt 32 procent van de beroepsbevolking zich onder of ruim onder het gemiddelde en de constatering dat dit nauwelijks te ontwikkelen valt, leidt tot een weinig plezierige conclusie: deze groep heeft helemaal niet het vermogen zich te ontwikkelen naar een hoger niveau.

Dit kan betekenen dat er inderdaad een heel grote groep mensen aan de kant komt te staan die gewoonweg niet het vermogen hebben zich verder te ontwikkelen naar 'conceptuele en complexe communicatieve banen'. Het geldt uiteraard wel voor alle mensen die aan de bovenkant van het gemiddelde zitten. Die kunnen zich inderdaad een leven lang ontwikkelen en leren, alleen ben ik bang dat juist zij niet hun baan verliezen.

Ik hoop dat ik minister Asscher en anderen heb laten inzien dat het niet zo simpel is om maar te zeggen dat we door beter onderwijs of anderszins mensen naar een hoger niveau kunnen krijgen. Door het verdwijnen van juist de banen die in geringe mate een beroep doen op iemands inductief en deductief redeneervermogen houd ik mijn hart vast voor de toekomst. Hoe die toekomst eruit kan zien valt te lezen in het boek The Unwinding van George Packer. Dit beschrijft weergaloos en beklemmend de effecten van het verdwijnen van de productiebanen in de VS de afgelopen dertig jaar.

We zullen er goed over moeten nadenken hoe we dit scenario afwenden. Laten we maar hopen op alle inventiviteit en creativiteit van degenen die (ruim) boven het gemiddelde scoren. Laten de slimme jongens en meisjes van ASML en TU Delft (zij zitten in de top 2 procent) maar mooie oplossingen bedenken voor de mensen die het niet kunnen.

Pieter Vermunt Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.