Het verloren woordToilet

Een zoektocht naar de oorsprong van ‘toilet’, het verloren woord van de week

Sylvia Witteman.Beeld de Volkskrant

Afwisselend betuigen Stella Bergsma en Sylvia Witteman hun liefde voor Nederlandse woorden die je niet vaak genoeg meer hoort. Deze week: toilet.

Van een bevriende leraar hoorde ik de volgende anekdote: Zijn leerlingen hadden een passage uit een vroeg-20ste-eeuwse roman gelezen, waarin wordt beschreven hoe een mooie jonge barones, voor ze naar een bal gaat ‘zorgvuldig haar toilet maakt’.

Een van de leerlingen had bevreemd opgekeken, zijn vinger opgestoken, en gevraagd: ‘Ze hadden in die tijd toch overal personeel voor? Is het dan niet raar dat zo’n rijk meisje zelf haar kapotte toilet moest repareren?’

Ogenschijnlijk is die dubbele betekenis van het woord ‘toilet’ volkomen ongerijmd. Toch is er, bij enig nazoeken, een duidelijke samenhang. ‘toilette’ (een verkleinwoord van het Franse woord ‘toile’ (doek, stof) had aanvankelijk alleen de betekenis van ‘kleding’. Gaandeweg werd ‘toilet maken’ niet alleen gebruikt als synoniem voor ‘aankleden’ maar ook voor de gehele lichaamsverzorging. Toen was de stap naar toilet als klein kamertje met handige voorzieningen gauw gemaakt. Als Amerikanen de ‘bathroom’ zoeken betekent dat ten slotte óók niet dat ze in bad gaan.

‘Toilet is een truttig eufemisme, dat in onze kringen niet wordt gebruikt. Wij zeggen gewoon wc of plee’, smaalt nu menigeen. Ja, ik ook, maar ‘wc’ (een afkorting van watercloset) en ‘plee’ (waarschijnlijk een verbastering van het Franse plaît-il, en ooit juist een keurig woord) zijn eigenlijk precies zulke truttige eufemismen als toilet. Ze zijn alleen ouder. ‘toilet’ wordt pas vanaf de late jaren zestig van de vorige eeuw algemeen gebruikt.

Het komt er in alle gevallen op neer dat mensen niet hardop willen zeggen dat ze moeten plassen of poepen. Aan die schaamte hebben we, door de eeuwen heen, een overvloed van verhullende termen voor wc te danken, van heel simpele en duidelijke als ‘stilletje’ ‘gemak’ en ‘privaat’ tot uitzinnige als ‘piesemopsantee’ een verbastering van het Franse puis-je m’absenter. Dat betekent ‘mag ik me even verwijderen’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden