OpinieOmstreden standbeelden

Een tegenmonument is de oplossing voor omstreden standbeelden

De globalisering leidt ertoe dat gemeenschappen grenzen willen stellen aan invloeden van buitenaf. Maar die gemeenschappen kunnen nieuwe inzichten van elders niet buiten de deur houden en moeten openstaan voor discussie en debat.

De ME staat rond het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen in Hoorn.Beeld ANP

In de Volkskrant van 24 juni stond dat ik voorstander ben van verwijdering van het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen in Hoorn. Dat is geenszins het geval. Ik pleit er juist voor om het standbeeld te laten staan, maar ook om de omgeving van het beeld, het plein en het aanpalende Westfries Museum, grondig aan te pakken. Hoorn moet snel recht doen aan een meervoudig beeld van de eigen wereldgeschiedenis.

De gemeente Hoorn gaat ervan uit dat de inwoners van Hoorn zelf beslissen over de toekomst van het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen, en plant een debat voor de inwoners van de stad. Hoewel de gemeente hier in strikte zin gelijk heeft, gaan vragen over monumenten en herinnering al lang niet meer alleen de mensen binnen de eigen gemeentegrenzen iets aan. Sterker nog: ze hebben grensoverschrijdende dimensies. Nadat in 2015 in het Zuid-Afrikaanse Kaapstad een monument van de Britse diamantair en koloniale ‘avonturier’ Cecil Rhodes was neergehaald, had dat meteen consequenties voor Oriel College in Oxford, waar een standbeeld van dezelfde man is ingemetseld in de buitenmuur. Sindsdien oefende de ‘Rhodes Must Fall’-beweging druk uit om ook dat standbeeld te verwijderen. In juni besloot het College om dit binnen enkele maanden te doen.

Paradoxale gevolgen

Op eenzelfde wijze kan ook het neerhalen van een standbeeld van Columbus in de Verenigde Staten consequenties hebben voor een standbeeld in de oude West-Friese stad Hoorn. De globalisering heeft paradoxale gevolgen: enerzijds leidt het ertoe dat gemeenschappen grenzen willen stellen aan invloeden van buitenaf, anderzijds kunnen die gemeenschappen nieuwe inzichten van elders niet buiten de deur houden en moeten ze dus wel openstaan voor discussie en debat.

De persoon van Jan Pieterszoon Coen is dusdanig omstreden dat de vraag of het monument kan blijven staan al lang geen lokaal vraagstuk meer is. In de negentiende én in de twintigste eeuw, de Coentunnel is van 1966, werd Coen vereerd om zijn daadkracht. Pas recent wordt er veel kritischer naar zijn rol gekeken. Als een van de grondleggers van de VOC was Coen niet alleen verantwoordelijk voor de moord en verdrijving van de bevolking van de Banda-eilanden, meer dan 10.000 mensen, maar zette hij tevens een systeem op van slavenarbeid om de VOC rendabel te maken. Een groeiend aantal mensen is daarom van mening dat je zijn standbeeld niet kunt laten staan.

Meerdere standbeelden

Wie zoals ik vindt dat je niet meteen een beeldenstorm moet ontketenen, moet onderzoeken of de omgeving van het standbeeld, het plein en het aanpalende museum, kunnen worden aangepast. De plaquette en QR-code op de sokkel die de gemeente Hoorn na een eerder debat aanbracht, volstaan niet meer. Er zijn immers standbeelden voor minder weggehaald. Een nieuw monument in Hoorn voor de slachtoffers van Coens politiek is daarom op zijn plaats. 

Dat kan op het plein, zelfs op of om de sokkel van het standbeeld van Coen, maar net zo goed aan de Binnenhaven. Om recht te doen aan een meervoudig beeld van de geschiedenis en om het standbeeld van Coen in een bredere historische context te plaatsen, zou het goed zijn om naast of tegenover het standbeeld van Coen, op gelijke hoogte, een of meerdere andere standbeelden te plaatsen. De ruimte is er.

Het plein, de Roode Steen, is groot genoeg. Waarom geen standbeeld voor de ‘slaafgemaakte’ Tabo Jansz die in Hoorn kwam wonen en later trouwde met een Hoornse ‘dienstmaagd’? Of een monument voor een of enkele Indonesische tegenspelers van Coen, zoals prins Jayawikarta of sultan Agung van Maratam? En waarom niet daarnaast een standbeeld voor Betje Wolff en Aagje Deken, die niet ver van Hoorn in de Beemster woonden, en die de eerste Nederlandse brievenroman schreven, of van Kee Groot, de succesvolle Hoornse voorvechtster van het vrouwenkiesrecht?

Het idee van een tegenmonument stamt uit Hamburg, waar pal naast een ouder oorlogsmonument een aantal nieuwe monumenten is geplaatst, onder meer voor Duitse deserteurs en voor op de vlucht beschoten gevangenen uit het concentratiekamp Neuengamme. Een vergelijkbare vijfhoek van monumenten in Hoorn doet niet alleen recht aan de meervoudige geschiedenis van de stad, het maakt de stad bovendien aantrekkelijk voor toeristen die in een oogopslag zien hoe rijk de wereldgeschiedenis van Hoorn was.

Museum op de schop

Ook het aanpalende Westfries Museum moet op de schop. Als de bezoeker dit museum uitloopt, ziet deze immers als eerste het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen. Daarover moet hij of zij, na bezoek aan het museum, een afgewogen oordeel kunnen vellen. Dat is nu te weinig het geval. Bovendien moet er apart aandacht komen voor de vraag hoe de Indonesische bevolking, over wie deze geschiedenis gaat, de komst van de Nederlanders heeft beleefd. 

In het museum zien we mooie stijlkamers en schutterstaferelen, en ook balen foelie en kruidnagel, maar weinig mensen uit Oost-Azië. In de moderne postkoloniale geschiedschrijving is dat vloeken in de kerk. Je kunt geen geschiedenis meer vertellen over Nederlanders in Azië en de Aziaten zelf niet aan het woord laten. Willen de inwoners van Hoorn dat het standbeeld van Coen blijft staan, dan moeten ze snel handelen. Als de ruimtelijke context van het plein, het museum incluis, niet snel wordt verbeterd rest voor het standbeeld een plaatsje in de tuin of in de opbergkelder van het museum.

Hanco Jürgens is wetenschappelijk medewerker van het Duitsland Instituut Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden