Opinie

'Een referendum over Europa is wat Nederland nodig heeft'

De Europese Unie heeft zich buiten het oog van de burgers ontwikkeld tot een technocratische spaghetti. Het volk moet zich kunnen uitspreken over Europa, schrijft Dieuwertje Kuijpers.

Beeld ANP

Er moet vooral geen referendum komen. De Europese Unie is namelijk 'ingewikkeld', 'moeilijk' en 'te lastig' om te begrijpen voor de gewone sterveling. Daar weten die arme burgers niets van af, dus zij moeten er ook niet mee worden lastig gevallen. Het referendum kan door kiezers worden aangegrepen voor een 'ja' of 'nee' over de nationale regering.

Dat zou de uitslag over de zaak zelf (Europa) onbetrouwbaar maken.
Bovenstaand mantra, in reactie op de toespraak van de Britse premier Cameron door politici van verschillend pluimage afgedraaid, zal de komende jaren nog wel vaker zijn te horen. Dit terwijl de Europese Unie zich meer dan 65 jaar lang buiten het oog van de burger heeft ontwikkeld tot de juridische en technocratische institutionele spaghetti die zij vandaag de dag is. Het is daarom niet vreemd dat burgers zich niet (langer) of nauwelijks herkennen in het Brussels beleid.

Uitbesteden aan derde partij
Volgens de liberale filosoof John Locke - de grote inspirator voor de Amerikaanse Founding Fathers - mag de regering nooit de soevereiniteit die haar door de burgers is toevertrouwd uitbesteden aan een derde partij. De regering bestaat namelijk bij gratie van de burgers, en niet andersom. Hun instemming met het opgeven van bepaalde vrijheden aan een overheid in ruil voor het garanderen van veiligheid maakt onderdeel uit van het 'sociale contract'. Het is de plicht van de overheid met deze toebedeelde macht behoedzaam om te gaan, om te voorkomen dat burgers zich niet herkennen in het gevoerde beleid.

Wanneer de overheid niet langer handelt in het belang van de burger, en dus in feite contractbreuk pleegt, hebben de burgers volgens Locke 'the right to revolution'. Nu is togen naar de Brusselse binnenstad met fakkels en hooivorken een beetje te veel van het goede, maar in Lockiaans perspectief hebben de nationale overheden jarenlang contractbreuk gepleegd door verdrag op verdrag te tekenen voor verdere integratie zonder dat de burgers in de verschillende lidstaten hiertoe expliciet de wens hadden uitgebracht.

Juist daarom moet er wel een referendum komen over de toekomst van Nederland in de EU. De discussie dient zuiver te worden gevoerd. De (mate van) overdracht van nationale bevoegdheden is namelijk fundamenteel voor het sociale contract. Het argument dat de EU 'te ingewikkeld' is om aan burgers over te laten is onlogisch. Diezelfde burger wordt elke (onderhand) twee jaar wel gevraagd te stemmen over een hele rits aan ingewikkelde zaken tijdens de Tweede Kamerverkiezingen. We mogen toch aannemen dat dit zo blijft.

De angst dat onwetende burgers gaan stemmen over de Nederlandse regering in plaats van Brussels beleid, laat het praktische gevolg zien van het uitbesteden van volksmandaat. Het is diezelfde regering die het volksmandaat heeft uitbesteed aan een institutie waar de burger nooit expliciet voor heeft gekozen.

Referendum
Tijdens het vorige referendum over de Europese Grondwet in 2005 werd in de aanloop tegelijkertijd een pro-campagne gevoerd door de regering. Wanneer regering en partijen de burgers aan het woord laten tijdens het referendum, dienen zij zich op de achtergrond te houden. Bij voorbaat een stemadvies propageren en angst zaaien onder de kiezers door te beweren dat 'het licht zal doven' indien zij tegen het regeringsadvies stemmen, gaat lijnrecht in tegen het principe van een referendum. Juist deze attitude lokt uit dat de kiezer in het stemhokje ook meteen even laat weten wat hij van zijn regering vindt.

Dat een breed gevoerde discussie plaatsvindt over het functioneren en de democratische legitimiteit van Europese instituties, geeft al aan dat er iets misgaat in de democratische verantwoording vanuit de instituties en politici die menen de burgers te vertegenwoordigen. De politici, en zeker de liberale politici, zouden zich tweemaal mogen bedenken voordat zij zich uitspreken tegen een referendum over de EU; het is hun taak ervoor te zorgen dat burgers zich over het algemeen kunnen herkennen in gevoerd beleid.

Burgers betrekken
Welke liberaal kan het oneens zijn met Benjamin Franklin (niet bepaald een fan van directe democratie) die stelde dat 'in free Governments the rulers are the servants, and the people their superiors & sovereigns'?
Zonder de burgers te betrekken bij de besluitvorming over de toekomst van Nederland in de EU is het haast onmogelijk dienstbaar te zijn aan diezelfde burgers en hun overtuigingen. Het negeren, ontwijken of wegredeneren van de fundamentele vraag over de Nederlandse toekomst in de EU zal een onvrede voeden waarvoor vroeg of laat een (politieke) prijs moet worden betaald.

Mijn pleidooi is niet voor een 'ja' of een 'nee', of 'voor' of 'tegen' Europa. Het is een pleidooi om de burgers de kans te geven hun stem uit te brengen. Wat de uitslag ook moge zijn: de volksvertegenwoordigers zullen zich in een democratie naar de stem van de burgers hebben te richten.

Dieuwertje Kuijpers is wetenschappelijk medewerker bij de Teldersstichting.

 
Zonder de burgers te betrekken bij de besluitvorming over de toekomst van Nederland in de EU is het haast onmogelijk dienstbaar te zijn aan diezelfde burgers en hun overtuigingen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.