Opinie Italiaanse politiek

Een populistisch huwelijk kan werken, leert de ervaring in Rome

Rome leert ons vier lessen over wat het kan betekenen als populisten daadwerkelijk regeren, schrijven Pepijn Corduwener en Arthur Weststeijn.

Vijfsterrenleider Luigi Di Maio (links) en Lega-leider Matteo Salvini (rechts). Beeld REUTERS

De toekomst lijkt aan het populisme. In Nederland heeft populistisch rechts woensdag wederom meer stemmen gewonnen, en datzelfde scenario zal zich herhalen bij de komende verkiezingen voor het Europees Parlement. Wie wil weten wat daarvan de gevolgen kunnen zijn, moet kijken naar Italië: daar behaalden populistische partijen precies een jaar geleden een klinkende overwinning, waarna ze de eerste anti-establishmentregering vormden van Europa.

De Italiaanse regering wordt gevormd door twee partijen die samen het verzet tegen de ‘elite’ belichamen, maar ze voeren die strijd tegen het establishment elk op een andere manier. Op rechts vult Lega-leider Matteo Salvini het vacuüm dat oerpopulist Berlusconi heeft achtergelaten. In Facebookfilmpjes waarin hij zich rechtstreeks richt tot zijn achterban, raakt Salvini bij veel ontevreden Italianen precies de juiste snaar door zichzelf te presenteren als ‘normale’ Italiaan die zegt waar het op staat. Aan de andere kant staat de Vijfsterrenbeweging, die de verkiezingen juist won met de belofte om de democratie radicaal te herijken via internet: niet beroepspolitici maar burgers zouden de dienst moeten uitmaken door op een online platform zelf aan de stemknoppen te draaien en wetsvoorstellen te schrijven.

Toen de regering van deze twee partijen aantrad, stelden veel journalisten en academici dat het huwelijk tussen beide tegenpolen niet lang zou standhouden. Maar wie dacht dat populisten niet konden regeren, werd gelogenstraft: flinke ruzies ten spijt is de regering nog altijd intact. Daarom leert Rome ons vier lessen over wat het kan betekenen als populisten daadwerkelijk regeren.

Internetdemocratie

Ten eerste blijkt het persoonlijke populisme à la Salvini veel sterker dan de belofte van internetdemocratie van de Vijfsterrenbeweging. De Lega kan bij de Europese verkiezingen zelfs de grootste partij van Europa te worden, terwijl het ideaal van democratische vernieuwing via internet een stille dood lijkt te sterven. De droom om burgers online te laten participeren in totale transparantie (in tegenstelling tot de verfoeide achterkamertjespolitiek) botst keer op keer op de onvermijdelijke machtsconcentratie bij degenen die het internetplatform controleren en kunnen manipuleren.

Maar niet alleen de Vijfsterrenbeweging toont dat het populisme tegen zijn eigen grenzen aanloopt. Alle anti-EU-retoriek van Salvini ten spijt heeft de Italiaanse regering namelijk geen vuist weten te maken tegen de EU. Het blijkt veel gemakkelijker om als oppositiepartij te ageren tegen de nationale elite in Rome, dan om als landelijke overheid een tegengeluid te formuleren in Europa. Dat is de tweede les van Italië: de mogelijkheden om als populistische regering anti-EU-retoriek om te zetten in ­daden zijn beperkt. Het voorzichtige verzet van Rome tegen Brussel leidt allerminst tot tastbare resultaten voor de Italiaanse economie, die ­alleen maar verder in het slop raakt en zo nog kwetsbaarder wordt voor Europees ingrijpen.

Afzetten tegen elite

De voortdurende retorische strijd met Brussel legt daarnaast ook een derde les van het Italiaanse populisme bloot. Populisten regeren namelijk op een bepaalde manier: eenmaal aan de macht blijven ze zich afzetten tegen de ‘elite’ – ook al zijn ze nu zélf het establishment geworden. Dat gebeurt binnen Italië met aanvallen op onafhankelijke instituties als de president en de Rekenkamer. Maar de Vijfsterrenbeweging en de Lega gaan ook op zoek naar ‘elitaire’ vijanden buiten Italië, in Brussel en zeker ook in Parijs, met Macron als favoriete doelwit.

Vooralsnog heeft die strategie succes. Opvallend genoeg lijkt de tegenvallende economie Italiaanse kiezers niet te deren: in de peilingen is de steun voor de regering met zo’n 60 procent onverminderd groot – een ongekend hoge score voor een land dat een lange traditie kent van politiek wantrouwen. De Italiaanse proeftuin laat daarom zien dat populisten, eenmaal aan de macht, er goed in slagen om de steun van kiezers te consolideren en zelfs te vergroten. En dat is de vierde les van Italië: wie dacht dat het populisme onschadelijk kon worden gemaakt door het in te kapselen, komt bedrogen uit. In de regering hebben populisten juist een podium om hun boodschap nog luider te verkondigen, terwijl de oude bestuurderspartijen definitief op een zijspoor raken omdat ze zich niet meer onderscheiden met hun unieke kwaliteit – besturen.

Of het huwelijk tussen de twee anti-establishmentpartijen in Rome de lente overleeft is zeer de vraag. Maar toch biedt de Italiaanse politiek belangrijke lessen voor heel Europa. In Groot-Brittannië splijt de Brexit het traditionele partijlandschap. In Duitsland lijden de grote volkspartijen verlies op verlies in regionale verkiezingen. In Frankrijk voelt ­Macron de hete adem van de gele hesjes en Marine Le Pen. En in Nederland wordt gesproken over de ‘laatste kans van het politieke midden’. Wie wil ­weten wat er daarna gebeurt, moet naar Rome kijken.

Pepijn Corduwener en Arthur Weststeijn zijn historici en publiceerden Proeftuin Italië. Hoe het mooiste land van Europa de moderne politiek uitvond (Prometheus).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden