Opinie

'Een participatiesamenleving dus, maar intussen viert het escapisme hoogtij'

Als het aan de politiek ligt, wordt 'samenkracht' het belangrijkste woord van 2014, schrijft Govert Derix. Maar hij ziet juist dat we steeds meer vluchten in met name virtuele werelden. Er is een middenweg.

Japanners wachten om GTA 5 te kunnen spelen in Tokio. Beeld afp

De moderne mens beleeft spannende tijden. Na de dood van God eind negentiende eeuw, de dood van het subject in de jaren zeventig en de dood van 'multiculti' in 2010 (bij monde van Angela Merkel), doet ook Koning Willem-Alexander een duit in het zakje. De verzorgingsstaat is dood. Leve de samenleving waarin iedereen weer meedoet. Maar is dat gewoon een kwestie van een knop omzetten? Of zijn we hopeloos verdwaald in de krochten van een 'escapatiesamenleving'?

Een simpel gedachtenexperiment spreekt boekdelen. Wat kreeg de meeste de aandacht? Troonrede Willem-Alexander 1.0? Of Grand Theft Auto 5.0? Terwijl de koning oreerde over de noodzaak van een meedoe-maatschappij, vluchtten miljoenen in een virtuele wereld van diefstal en geweld. De voetbaltraining van mijn zoon, bijvoorbeeld, ging niet door, omdat men liever alleen GTA speelde dan samen trainde.

We staan erbij en kijken ernaar
Filosoof Jean Baudrillard waarschuwde in zijn boek De fatale strategieën (1983) voor een wereld waarin iedereen de godganse dag achter een beeldscherm zit. Die wereld is nu werkelijkheid. Baudrillard ging nog verder: het opperde dat de onderlinge betrokkenheid in die wereld zover zou uithollen dat de samenleving uiteindelijk uit elkaar zou vallen. Precies op het moment dat samenwerking het meest noodzakelijk zou zijn om het ergste te voorkomen (milieurampen, oorlog, sociale onrechtvaardigheid etc.) zou niemand meer thuis geven. Hij noemde dit de Perfect Crime. We staan erbij en kijken ernaar. En als straks alles voorbij is heeft niemand het gedaan. Kiekeboe.

De knop die volgens de pleitbezorgers van de participatiesamenleving om moet, is een eenvoudige. Niet meer 'Ieder voor zich en God voor ons allen.' Maar: 'Vraag niet wat de staat voor jou kan doen, maar wat jij voor de samenleving kunt doen.' En dan het liefst samen. Als het aan de politiek ligt, wordt 'samenkracht' het belangrijkste woord van 2014.

Intussen viert het escapisme (lees: vluchtgedrag) hoogtij. En dan vooral in zijn digitale vormen. Lees: internet, computergames, social media en virtual reality. Participeren doen we on-line. Velen vestigen hun hoop op een socialere wereld dankzij sociale media.

Escapisme verschijnsel van alle tijden?
Inderdaad. Dezelfde sociale media die escapisme in de hand werken, helpen groeiende groepen mensen om mee te doen. Bejaarden maken vrienden overzee, bedrijven doen aan virtual team collaboration, jeugd in sloppenwijken volgt colleges van professoren in Harvard, depressieve mensen in achterstandswijken ontvangen psychotherapie via het beeldscherm. Eén enorme Global Virtual Village waarin iedereen mee kan doen. En zolang we chatten, voeren we geen oorlog (cybercrime daargelaten).

Keek Baudrillard dan te zwart? Is de knop van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving makkelijker om te zetten dan zwartkijkers denken? En is het escapisme simpelweg een verschijnsel van alle tijden? Zoals iedere tijd zijn dood heeft, zo heeft ieder tijdperk ook zijn opium?

'Vluchten kan niet meer' zongen Frans Halsema en Jenny Arean in de jaren zeventig. De teneur van hun tekst doet vermoeden dat het verlangen naar het voorbije inderdaad iets is van alle tijden. De teneur van de Troonrede was dat we niet meer kunnen vluchten in het gepamper, de subsidies en de vadertjestaatmentaliteit van het verleden.

Misschien is er nog maar één vlucht mogelijk: voorwaarts, in het meedoen. Vluchten in meedoen, participatie als escapade. Is dat geen wenkend perspectief dat zoden aan de dijk zet van de Ruttiaanse visieloosheid? Zo bezien luidt de participatiesamenleving niet het einde van het vluchten in. Maar een nieuw begin. Die van een vlucht voorwaarts die geen vlucht meer is. Maar de beweging van een Nederland dat weer gaat zien wat het voor de wereld kan betekenen.

NB: De schrijver is zich ervan bewust dat 'escapatiesamenleving' een niet bestaand woord is, afgeleid van een contaminatie. Maar dan: nieuwe tijden vragen een nieuwe taal.

Govert Derix is filosoof, adviseur en schrijver van de roman Sterrenmoord.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden