Een open Europa volstaat niet meer, meent nieuwe Clingendael-directeur Monika Sie

Ze wil het instituut in het hart van de samenleving brengen

Als nieuwe directeur van Instituut Clingendael gooit Monika Sie de luiken open en maakt ze ruimte voor debat. De hectiek van de wereldpolitiek vraagt erom.

Monika Sie. Beeld Foto Jiri Buller, illustratie Gees Voorhees

Binnenkort neemt ze haar intrek in de slaapkamer van Arthur Seyss-Inquart, een van de vurigste aanhangers van Hitler en rijkscommissaris van de nazi's in Nederland in de Tweede Wereldoorlog.

Het wordt haar nieuwe kantoor.

Haar voorganger als directeur van Instituut Clingendael, Ko Colijn, weigerde er te bivakkeren, ook al omdat hij slecht ter been is. Het is niet dat zij bij de historische feiten de schouders ophaalt en overgaat tot de orde van de dag - het sociaal-democratische bloed kolkt door haar aderen. Maar ze wil tussen collega's zitten, en niet ergens in de catacomben.

Het afgelopen jaar zat ze 'voor de overdracht' in het kamertje naast Ko Colijn, weggestoken onder de statige villa op het landgoed te Wassenaar. Colijn kon door de dunne wandjes precies horen wat ze deed. Zat hij daar met zijn Rolodex en NOS-microfoon: 's ochtends kranten lezen en 's middags beschikbaar voor media die om commentaar verlegen zaten. 'Ko is altijd een topjournalist gebleven', zegt ze met vertedering in haar stem. Ze kennen elkaar lang, zij studeerde als eerste bij hem af.

Een jaar na haar aanstelling als directeur gaat Monika Sie Dhian Ho (50) het anders doen. Zij wil het prestigieuze Clingendael, met dat ietwat stoffige imago van rustplaats voor generaals b.d., in het hart van de samenleving brengen. Managementtaal: de luiken moeten open. Analyse: de hectiek van de wereldpolitiek vraagt erom. Voorzichtig kondigt ze aan dat ze naast de locatie in het Clingendael-park 'ergens rond het Binnenhof' een debatcentrum wil openen. 'Ik streef naar volgend jaar.'

Clingendael is een instituut voor internationale betrekkingen, en heeft in binnen- en buitenland veel aanzien vanwege zijn expertise op buitenlandterrein. Het houdt zich bezig met onderzoek en analyse, en de opleiding van diplomaten. Het is ook betrokken bij de training van bijvoorbeeld de Syrische oppositie in het voeren van vredesonderhandelingen.

Sie: 'We willen hier niet alleen duiden en diplomaten opleiden. En inmiddels is er veel behoefte om over buitenlandkwesties te discussiëren. Tot voor kort stonden de gezondheidszorg en werkloosheid boven aan de lijstjes met zorgen van mensen. Nu zijn dat de vluchtelingencrisis en het terrorisme.'

Net als Colijn is Sie in de eerste plaats denker en pas daarna directeur. Zoals ze dat ook was bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en het wetenschappelijk bureau van de PvdA, de Wiardi Beckmanstichting, waar ze in de voetsporen trad van die andere mastodont: Paul Kalma. Manager is geen vies woord, maar de intellectuele bevrediging komt van elders.

Ze had allang een mooie politieke carrière kunnen maken. Wouter Bos en Lodewijk Asscher bouwden hoogstpersoonlijk het lanceerplatform. Ze werd gepolst voor het PvdA-voorzitterschap, kon op de shortlist voor een ministerspost. Maar ze heeft ervoor bedankt. Na lang aandringen zegt ze: 'Ik ben er niet klaar voor.' Na lang doorpraten bedoelt ze: ik ben niet geïnteresseerd.

'Ik ben geen natural in de politiek. Als ik me daar ooit senang wil voelen, moet ik beter zijn geëquipeerd. Ik verbind mijn leven aan de publieke zaak, maar de lat voor politiek bedrijven ligt voor mij zeer hoog. Daarom stoor ik me vaak aan het niveau en aan mensen die er kapot gaan, omdat ze bijvoorbeeld de mediakant niet aankunnen.'

Ze werd geboren in Amsterdam en groeide op in Hengelo. Haar moeder is Nederlands-Frans, haar vader komt uit een Chinees-Indonesische familie, waarin generatie op generatie een confuciaanse opvoeding werd doorgegeven. 'De nadruk lag altijd op het nastreven van deugden', zegt ze. 'Grappig genoeg lijkt die opvoedingsstijl op de protestantse volksaard, waar medemenselijkheid, eerbied voor wijsheid, een sterk arbeidsethos en persoonlijke verantwoordelijkheid ook hoog in het vaandel staan. Het is dus heel Chinees, maar ook heel Nederlands.'

Hoe kijkt u naar de nieuwe wereld, na verkiezingen in de VS en in Europa: in Nederland, Frankrijk, Engeland en later dit jaar in Duitsland?

'Opvallend is ten eerste het maatschappelijk pessimisme, dat veel wijder verbreid is dan bij alleen de zogenoemde slachtoffers van globalisering, of de boze witte mannen. Dit komt niet omdat mensen persoonlijk nadeel ondervinden van globalisering, maar uit zorgen over wat het met de samenleving doet. Met de meerderheid van de mensen gaat het persoonlijk goed, maar ze hebben het idee dat het met de samenleving de verkeerde kant op gaat.

'Opvallend is ook de steun voor de centrale stellingen van het populisme: het politieke establishment luistert niet naar de problemen en wensen van gewone mensen. Afwijzing en populisme zijn nauw met elkaar verbonden. Dit vraagt om een politiek antwoord. Je kunt niet langer volstaan met technocratisch beleid. Je moet in gesprek over welke samenleving je wilt, tegen de achtergrond van de immense buitenlandse dreigingen. Hoe denken we onze idealen te verwezenlijken? Lukt dat door Europa op slot te doen? Gaan we het daarmee redden?'

Kun je Europa technisch afsluiten?

'Je kunt de grenzen beter bewaken. Als je kijkt naar de Spaans-Marokkaanse grens: daar wordt met satellietsystemen al waargenomen als je een teen in het water steekt. Bijna niemand maakt daar de oversteek nog, er is nagenoeg perfecte grensbewaking.

'Het kan geen kwaad om die techniek te beheersen in het licht van wat er aan het gebeuren is in Afrika en het Midden-Oosten. Maar het is de vraag of je Europa veilig houdt als je het hierbij laat. Of je niet ook uit welbegrepen eigenbelang moet samenwerken met de landen daar, om mensen perspectief te bieden. Men voorspelt dat er aan het eind van de eeuw 4,4 miljard Afrikanen zullen zijn. Kunnen we zo'n bevolkingsgroei nog helpen afremmen, door scholing voor alle meisjes, werk voor alle jongeren? Daar moet de politiek zich nu mee bezighouden.'

Dus het is niet zo gek dat de formatie op migratie strandt?

'GroenLinks heeft een asielstandpunt dat haaks staat op dat van de VVD. Als je die partijen bij elkaar zet, doorbreek je alle ideologie, dan bevestig je de populistische stelling dat het niet uitmaakt op welke partij je stemt. De kiezer wil weten waar het met deze samenleving naartoe moet.

'Sociaal-culturele kwesties worden nu vooral door de politieke extremen gepolitiseerd. GroenLinks zegt: we gaan à la Trudeau van Canada tienduizenden Syriërs uitnodigen. Wilders roept: we gaan alle asielcentra sluiten. Daartussenin is er een opdracht voor alle politieke partijen om te zeggen wat zij vinden. Ik zie dat de middenpartijen dat moeilijk vinden, omdat hun achterban bestaat uit kosmopolieten én uit kiezers die hun gemeenschap willen afbakenen.

'Toch zal het moeten. Mensen willen dat er over de islam wordt gesproken in relatie tot onze seculiere samenleving, erover zwijgen is geen optie. Het betekent niet dat Nederlanders geen diverse samenleving accepteren, maar er is een behoefte om de eigen gemeenschap te definiëren. De middenpartijen zijn daar nog niet in geslaagd. Socioloog J.A.A. van Doorn schreef dat de Duitse sociaal-democratie in de jaren dertig faalde omdat de partij 'Duitsland niet kon vinden'. Hierdoor konden de nationaal-socialisten het socialisme kapen en liepen de arbeiders achter Hitler aan.'

Zijn de zorgen van burgers over de Europese grenzen terecht?

'Ja. Uit ons onderzoek blijkt dat de dreigingen toenemen door de fragiele staten en crises rond Europa, de irreguliere migratie, de georganiseerde misdaad eromheen en het jihadistisch terrorisme. Maar ook aan de oostkant nemen de bedreigingen van de territoriale integriteit toe: zie hoe de Russen omgaan met wat volgens hen tot hun invloedssfeer behoort. Je ziet dat mondiaal het geweldsniveau afneemt, terwijl het rond Europa juist zorgelijk toeneemt.'

Toch lijkt het migratieprobleem naar de achtergrond verdrongen nu er geen lijken aanspoelen op zonnige Griekse stranden. Rutte zit ook niet meer de helft van de tijd in Brussel.

'Ja, migratie is ook heel opmerkelijk afwezig in de Duitse verkiezingscampagne. Ik zie het als een adempauze. Door het succesvol afsluiten van de Grieks-Macedonische grens en de Turkije-deal komen er niet meer elke dag zevenduizend mensen op Lesbos aan. Mensen hadden het gevoel overlopen te worden. Dat is gestopt.

'Maar we moeten beseffen dat door de sluiting van Europa veel mensen die recht hebben op asiel worden verhinderd hiernaartoe te komen. Tegelijkertijd is het aantal migranten dat Italië illegaal bereikt hoger dan vorig jaar. Daar zullen aan het eind van het jaar waarschijnlijk tweehonderdduizend irreguliere migranten zijn binnengekomen. En omdat ook de Oostenrijks-Italiaanse grens is afgesloten verandert Italië in een openluchtgevangenis. De luwte is dus waarschijnlijk van tijdelijke aard en heeft zijn prijs. Het migratieprobleem is zeker niet opgelost.'

Dus de roep om een Fort Europa zal alleen maar toenemen?

'Ja, de steun daarvoor wordt sterker. Maar veel Europeanen zijn wel voor deuren in dat fort, die zo nu en dan opengaan: voor vluchtelingen die worden uitgenodigd, voor migratie vanwege tekorten op de arbeidsmarkt of voor seizoenswerk als in Andalusië aardbeien moeten worden geplukt. Er is nog steeds draagvlak voor asiel en gereguleerde migratie. Maar dat dreigt te verdwijnen als er geen greep is op de migratiestromen.'

Trump redeneert anders: met migratie importeer je terrorisme. Dus: grenzen dicht.

'Hij koppelt terrorisme een-op-een aan landen van herkomst, terwijl de grootste terreurdreigingen van binnen onze samenlevingen komen. Maar er zijn ook andere gevaren. We hebben net een onderzoek naar Libië afgerond, een crisis-alert. De georganiseerde criminele smokkelindustrie heeft ontdekt dat ze veel kan verdienen door migranten en vluchtelingen in detentiecentra gevangen te houden. Ze worden onderworpen aan dwangarbeid, prostitutie, worden mishandeld. Behalve schrijnend is dit ook zorgelijk, want het gaat niet zelden om mensen uit Eritrea, Somalië en Soedan, met een kansrijke asielclaim zodra ze Europa bereiken. Dit betekent dat een substantiële groep mensen die daarna hier moet integreren, is blootgesteld aan de ergst denkbare trauma's. Het is daarom van groot belang dat de opvang in Libië verbetert.'

Zullen betere opvangcentra in Libië geen aanzuigende werking hebben?

'Van de ondervraagde migranten die vanuit Libië komen, had 34 procent niet de bedoeling om naar Europa te gaan. Doordat Libië nu zo onveilig is, zagen zij geen andere uitweg dan op de boot te stappen naar Europa. Libië is van oudsher een land van bestemming voor omringende landen: je kon er geld verdienen, waarna je terugkeerde naar eigen land. Bescherming ter plaatse kan ertoe bijdragen dat minder mensen de oversteek maken, terwijl we tegelijkertijd de mensenrechtensituatie daar kunnen verbeteren en voorkomen dat mensensmokkelaars eraan verdienen.'

Hadden we Kadhafi niet moeten verjagen?

'Daar waren redenen voor, maar er was geen strategie voor de tijd erna en daarom is het nu zo'n chaos. Ik was laatst bij een conferentie waar de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov sprak. Die vertelde dat hij door zijn Franse collega was gevraagd of hij in de Veiligheidsraad steun wilde geven aan antiterrorisme-missies in Mali. Lavrov zei daarop: 'Natuurlijk wil ik dat, Russen werken hier altijd aan mee. Maar misschien hadden jullie beter moeten nadenken toen jullie Kadhafi verjoegen.' Waarop de Fransman antwoordde: 'Oui, c'est la vie.' Waarna Lavrov zei: 'For Russians c'est la vie is not a foreign policy.' Met andere woorden: stabiliteit is prioriteit nummer één.'

Hoe kijkt u naar de verwijdering tussen de VS en Europa?

'De tijd van een op regels gebaseerde wereldorde die door de Amerikanen wordt gedragen, ligt achter ons. Maar al voor Trump was sprake van veranderende relaties. Door de opkomst van China en een assertiever Rusland zijn er meer grootmachten om rekening mee te houden. Velen vreesden: er komt een wereldwanorde. Maar uit de Clingendael Strategische Monitor, die de mate van internationale samenwerking meet, blijkt dat er eerder sprake is van multilateraal pragmatisme: Rusland wil samenwerken met Europa en de VS in de strijd tegen terrorisme; China wil samenwerken op het gebied van milieu. Grootmachten die op bepaalde terreinen tegenover elkaar staan, zullen op andere punten toch samenwerking zoeken.'

Welke rol speelt het verdeelde Europa hierin?

'In notities van de Europese Commissie is steeds vaker sprake van het 'Europa van de Bescherming'. Niet alleen door grenzen te bewaken met een Europese grens- en kustwacht, maar bijvoorbeeld ook door werkgelegenheid te bevorderen vanuit een investeringsfonds of een relatief minimumloon in te voeren. Het is duidelijk dat het Europa van open grenzen en vrijhandel niet meer volstaat. De vraag is alleen: worden we het eens over wat dat 'Europa van de Bescherming' is, en is het met 27 lidstaten niet veel te ongelijksoortig om dit te realiseren?

'In de aanloop naar de uitbreiding van de Unie naar Midden- en Oost-Europa sprak ik met voormalig voorzitter Jacques Delors. Hij zei: 'Omwille van de veiligheid en stabiliteit moeten we die landen erbij nemen. Was er maar een soort B-lidmaatschap mogelijk geweest.'

'Maar de Oost- en Midden-Europese landen wilden persé een volwaardig lidmaatschap. 'Daar is de droom van één sociaal Europa geëindigd', zei Delors. Op rechtsstatelijk gebied heb je grote verschillen. Je hebt toch te maken met post-communistische en post-sultanistische landen.'

Hoe loopt het af met het verenigde Europa?

'Dat het moeilijk wordt, is zeker. Ik denk dat zich binnen de EU kopgroepen gaan vormen, omdat je met 27 leden niet tot overeenstemming komt. De opdracht voor Europa is enorm. Maar Nederland zou het in zijn eentje nooit zijn gelukt om Griekenland zijn grenzen beter te laten bewaken, en alleen de EU kon met Erdogan onderhandelen over de Turkije-deal. Nee, ik geloof niet dat de houdbaarheidsdatum van de EU is verstreken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.