commentaarPeter Giesen

Een nieuwe tijd vraagt om een nieuwe richting voor Duitsland en Europa

null Beeld AFP
Beeld AFP

Merkels politiek was geworteld in de wereld na de val van de Muur, een wereld die niet meer bestaat.

Een tijdperk komt ten einde: na de Duitse verkiezingen van zondag vertrekt bondskanselier Angela Merkel. Zestien jaar was ze een verademing, een baken van rust en redelijkheid, veelal te midden van opgewonden mannen die naarmate haar termijn vorderde, steeds vaker een populistische machosignatuur hadden. Daarom kan ze nauwelijks genoeg worden gewaardeerd. Tijdens de grote crises – de eurocrisis, de vluchtelingencrisis, de pandemie – is het van onschatbaar belang om een leider te hebben die het hoofd koel houdt en voldoende gezag heeft om compromissen door te drukken.

Toch gaat de bewondering voor Merkel steevast gepaard met een zekere reserve. Merkel was de meester van het compromis, niet de kampioen van de meeslepende visie. Die kritiek is terecht, maar vaak een beetje gemakkelijk, omdat Merkel moest opereren in een complex politiek krachtenveld.

Haar beroemde wir schaffen das uit 2015 was een geïmproviseerd antwoord op een toestroom van vluchtelingen waar zij door overvallen werd. Met een moreel appèl rechtvaardigde zij de toelating van een miljoen mensen, omdat tegenhouden of terugsturen tot een enorme humanitaire crisis zou hebben geleid. Duitsland heeft het ook geschafft. Ondanks een aantal afschuwelijke aanslagen, zowel van geradicaliseerde vluchtelingen als van extreemrechts, is het land niet gedestabiliseerd. Populistisch rechts is er kleiner dan in Nederland of de meeste andere Europese landen.

Angela Merkel groeide op in de DDR en kwam tot politieke wasdom in de jaren negentig. Na de val van de Muur geloofde Duitsland, net als andere westerse landen, in liberalisering als recept voor welvaart. Als Merkel iets verweten kan worden, dan is het wel dat zij weinig oog had voor de schaduwzijde van dit dominante denken, dat zij zelf ooit alternativlos noemde.

Sociale ongelijkheid

Merkel leidde Duitsland naar grote economische voorspoed, maar de welvaart kwam vooral terecht bij het exporterende bedrijfsleven. De sociale ongelijkheid nam toe en publieke investeringen bleven achter. Het rijkste land van Europa ziet er verwaarloosd uit. Tegenover de glamour van Mercedes, BMW en Audi staan bruinkoolmijnen, afgeleefde stadscentra en haperend internet.

Het buitenlands beleid van Merkels Duitsland werd gedomineerd door de gedachte dat vrijhandel tot mondiale democratisering zou leiden. Wandel durch Handel was de slogan, verandering door handel. Toen die verwachting niet uitkwam, bleef Duitsland zich lankmoedig opstellen tegen Rusland en China. Verwijtbaar was vooral de lakse houding ten opzichte van de schending van de rechtsstaat in Hongarije en Polen – landen waarop Duitsland een grote invloed kan uitoefenen.

Merkels politiek was geworteld in de wereld na de val van de Muur, een wereld die niet meer bestaat. Een nieuwe tijd vraagt om een andere richting. Een Duitsland dat meer investeert in zijn infrastructuur en zijn mensen. Een land dat zich minder laat leiden door handelsbelangen en meer door de noodzaak tot Europese geopolitieke autonomie in een wereld die onzekerder wordt.

Of Duitsland na Merkel zal breken met het ‘Merkelisme’ is overigens zeer de vraag. De verkiezingscampagne stond niet in het teken van grote veranderingen. Waarschijnlijk zal de volgende coalitie bestaan uit heel verschillende partijen die elkaar neutraliseren. In dat geval zal Duitsland blijven merkeln, maar dan met een bondskanselier die over minder ervaring en statuur beschikt.

In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden