Column Onno Blom

Een heerlijk boek is het, Orlers’ liefdesverklaring aan Leiden: een grabbelton aan stadsbeschrijving, geschiedenis en faits divers

Rembrandt woonde de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden. Onno Blom werkt aan een biografie van die jaren en doet daarover hier een jaar lang verslag. 

Allereerste biografische schets van Rembrandt in Beschrijvinge der Stadt Leyden van J.J. Orlers, tweede druk 1641.

De allereerste biografie van Rembrandt staat in een boek als een baksteen: de Beschrijvinge der Stadt Leyden van Jan Jansz. Orlers. Bijna één pagina en 351 woorden wijdde Orlers aan ‘een vande tegenwoordighe vermaertste Schilders van onse eeuwe’ in de tweede, verbeterde en aangevulde druk van zijn dikke stadskroniek uit 1641.

Een heerlijk boek is het, Orlers’ liefdesverklaring aan Leiden. Een grabbelton van stadsbeschrijving, geschiedenis, faits divers en biografische schetsjes van de belangrijkste bestuurders en kunstenaars, waaronder die van ‘Rembrant van Rijn’. Gespeld zonder de ‘d’ die Rembrandt pas in Amsterdam aan zijn signatuur zou toevoegen.

Die ene pagina over Rembrandt is de oerbron waaruit tot op de dag van vandaag een aantal elementaire gegevens worden geput. Daarom houden we 15 juli 1606 aan als zijn geboortedatum – die we niet kunnen checken, want de doopboeken van de Pieterskerk werden pas na 1621 bijgehouden. Daarom weten we dat Rembrandt de Latijnse school bezocht, waarom hij daar weer van af ging en wie zijn eerste leermeesters waren.

Voor mij is het boek om nóg een reden van onschatbare waarde. Ik kan erin dwalen door mijn eigen stad in de 17de eeuw. Door buurten met betoverende namen als ’t Land van Beloften, Paplepel en Pelicaenshoeck, en stegen als de Bouwelouwesteeg, Diefsteeg, Stinksteeg, Juffrouw Juttensteeg en Duizenddraadsteeg.

Nog mooier wordt het als ik door Orlers’ ogen rondkijk in gebouwen die niet meer bestaan. In de Onze-Lieve-Vrouwekerk, waarvan slechts een paar brokken steen resten, als rotte kiezen na het ouwels vreten. Of in de kapel van de Faliede Bagijnhof, waar de jonge Academie haar bibliotheek uitstalde en een anatomisch theater oprichtte.

De perkamenten band van mijn exemplaar van de Beschrijvinge der Stadt Leyden, steeds onder handbereik op mijn werktafel, is glad en groezelig geworden door eeuwenlang gebruik. Orlers zou dat op waarde hebben weten te schatten. Hij was kroniekschrijver, maar vooral succesvol boekhandelaar en stadsbestuurder. Hij schopte het tot schepen en zelfs viermaal tot burgemeester.

Allereerste biografische schets van Rembrandt in Beschrijvinge der Stadt Leyden van J.J. Orlers, tweede druk 1641.

Helemaal vanzelf was dat niet gegaan. Van Jans vader werd al gezegd dat hij in het leven ‘niet oppaste’. De Leidse historicus P.J. Blok, die honderd jaar geleden zijn eigen vierdelige Geschiedenis eener Hollandsche Stad op schrift stelde, constateerde dat zich tijdens Orlers’ leertijd bij de Amsterdamse drukkerij-uitgeverij ‘Int Opschrijfboeck’ een ‘lust tot reizen en op avontuur gaan’ had geopenbaard die ‘gelukkig was bedwongen’.

Laatst stond ik bij J.J. Orlers voor de deur. Hij woonde in ‘de Gulden Laers’, een met boeken en schilderijen volgepakt pand in de Pieterskerkchoorsteeg, een smalle, donkere steeg in de schaduw van de immense gotische Pieterskerk.

Als het schrijven niet wil lukken, ga ik achter de schim van Rembrandt aan. Dolen door de stad. Ineens schoot me te binnen dat er een Leidse uitdrukking bestaat voor ‘een lastige bevalling’: ‘de Pieterskerk moet door de Choorsteeg’.

Het was of Orlers naar mij knipoogde. Omdat over de jonge Rembrandt nauwelijks persoonlijke, intieme documenten zijn overgeleverd, moet ik hem in mijn biografie opbouwen uit zijn omgeving, uit wat Rembrandt dagelijks om zich heen zag.

Nu bouw ik mijn zinnen uit de stenen van mijn stad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.