ColumnMaarten Keulemans

Een ‘geruststellende toon’, dat vonden overheidsinstanties belangrijk aan de vooravond van de coronacrisis

null Beeld

Op 12 februari vorig jaar, toen Wuhan een maand in lockdown zat, kreeg Hans Brug, directeur van het RIVM, een lastige vraag. ‘Hoe kan het dat we horen over ‘noodsituatie’ en ‘crisis’ en dat we China zeer ingrijpende maatregelen zien nemen, en tegelijkertijd in Nederland dat niet zien of horen?’, vroeg iemand hem.

De vraag kwam van een van de burgemeesters, crisismanagers en topambtenaren die bijeen waren in het ‘calamiteitenhospitaal’ onder het UMC Utrecht, om zich te laten bijpraten over het nieuwe coronavirus uit China, dat ook al in zes Europese landen was vastgesteld. Maar de hoogste baas van het RIVM scheen niet erg onder de indruk. We kunnen ons best een ‘geruststellende toon permitteren’, vond hij. ‘In Nederland krijgen we, in tegenstelling tot China, de kans om ons goed voor te bereiden op een eventuele komst van het virus. In Nederland hebben we onze zorg en preventie en bestrijding uitstekend georganiseerd. Alle partijen zitten er bovenop.’

Het is een van de meer surrealistische passages die ik tegenkwam in een pakket van honderden pagina’s interne e-mails en verslagen uit het begin van de coronacrisis, die het ministerie van VWS net heeft vrijgegeven. Natuurlijk: de meeste tekst is zwart gemaakt, zo gaat het met dit soort paperassen. Maar wat overblijft, is gelukkig ook best lezenswaardig.

Aan de vooravond van de coronacrisis waren de verantwoordelijke overheidsinstanties vooral bezig met het bewaren van de rust, in plaats van het slaan van alarm, is het beeld dat uit de documenten naar voren komt. ‘Nederland is goed voorbereid’, feliciteerde het crisisdienst van VWS zichzelf herhaaldelijk in haar situatierapporten. Zelfs op 27 februari, toen naar we nu weten de eerste patiënten al in het ziekenhuis lagen, schreef het crisiscentrum van het ministerie nog doodleuk dat de kans dat het virus ons land zou bereiken ‘klein tot gemiddeld’ was.

Vooral van belang was dat men rust en controle uitstraalde. ‘Het doel van de communicatie is onnodige maatschappelijke onrust tegengaan’, schreef de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid begin februari aan ambtenaren van VWS. En toen het virus opdook in Italië: ‘We gaan de communicatie intensiveren zonder te alarmeren’, aldus VWS in een intern memo. De mensen mochten toch eens gaan denken dat er een crisis dreigde.

Ook waren er ‘geen redenen om maatregelen te nemen rond grote evenementen of deze af te gelasten (zoals bijvoorbeeld carnaval)’, adviseerde VWS op 14 februari aan de veiligheidsregio’s. Toen de directeur van kunstbeurs Tefaf Maastricht (80 duizend bezoekers) voor de zekerheid navroeg of de beurs wel kon doorgaan, kreeg hij een geruststellend mailtje terug: ‘Er zijn op dit moment geen plannen om grote evenementen af te gelasten.’ Drie weken later zaten we in lockdown, de Tefaf werd uiteindelijk vroegtijdig afgebroken.

Je krijgt de neiging om tegen het scherm te schreeuwen: doe niet zo stom, word wakker! Maar dat is met de wijsheid van nu. ‘We hadden al zó lang geen virus gehad. Ik dacht half februari ook: het zit in Italië, heel ver weg’, zegt hoogleraar gezondheidscommunicatie Bas van den Putte (UvA), als ik de zaak met hem bespreek. ‘En vergeet niet: we hadden nog nul gevallen. Had men dan moeten zeggen: we schorten het carnaval op?’

Verzachtend is ook de stand van kennis zelf. Nooit vergeet ik de schrik die ik hoorde in de stem van arts-microbioloog Jan Kluytmans, die in maart vorig jaar voor de zekerheid snotterende en hoestende zorgmedewerkers liet testen. Velen bleken positief. Wat China en de WHO niet hadden verteld: het virus kan zich vermommen als een gewone verkoudheid. Daardoor had het zich allang als een veenbrand verspreid, niet alleen in Nederland, maar in alle westerse landen.

Minder tenenkrommend maakt het de documenten er niet op. ‘De ziekenhuizen zijn goed voorbereid’, zie je de ene ambtenaar aan de andere mailen, half februari. ‘Er zijn op dit moment geen reisrestricties, mensen kunnen gewoon naar NL komen’, beantwoordde een VWS-ambtenaar de vraag van een collega.

En toen lag er in Noord-Brabant ineens een coronapatiënt in het ziekenhuis. Een echte.

Mailtje van de ene ambtenaar aan de ander, de ochtend erna: ‘Nou, shit hit the fan. Corona is hier.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden