Een genegeerde nucleaire crisis - waar is Europa?

Amerikanen en Russen beschuldigen elkaar van schending van het INF-verdrag. En Europa slaapt.

Een demonstratie tegen de opslag van kernwapens in Nederland in 1978 in Valkenburg. Beeld anp
Een demonstratie tegen de opslag van kernwapens in Nederland in 1978 in Valkenburg.Beeld anp

Consistentie behoort niet tot de sterkste eigenschappen van president Donald Trump. Zo zei hij onlangs dat de Verenigde Staten hun nucleaire vermogen zouden versterken en uitbreiden. Tegelijkertijd praatte hij over het bereiken van een nieuwe wapenbeheersingsovereenkomst, die de wapens zeer substantieel zou reduceren.

Maar de Senaat heeft duidelijk gemaakt dat er geen ratificatie van een nieuwe strategische wapenbeheersingsovereenkomst te verwachten is. Wat in de weg staat is de beweerde Russische schending van het Intermediate-Range Nuclear Forces-verdrag (INF). Het gaat daarbij volgens de Amerikanen om het testen en opstellen in Rusland van de nieuwe SSC-8 kruisraket, die het hele Europese continent bestrijkt.

Het is vrijwel vergeten, maar de voorgeschiedenis van het INF-verdrag beheerste de Nederlandse politiek in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Massale demonstraties in Amsterdam (400 duizend) in 1981 en Den Haag (550 duizend) in 1983 waren een reactie op het zogeheten NAVO-dubbelbesluit in 1979. Dat behelsde de stationering van 572 Amerikaanse middellangeafstandsraketten (500 tot 5.000 km) in vijf West-Europese landen, waaronder Nederland. Dit als antwoord op de SS-20-raketten in het westen van de toenmalige Sovjet-Unie. Tegelijkertijd bood het dubbelbesluit de toenmalige Sovjet-Unie aan te onderhandelen over beperking van nucleaire wapens.

Na enkele jaren tekenden president Ronald Reagan en partijleider Michael Gorbatsjov uiteindelijk het INF-verdrag in december 1987. Als gevolg van dit verdrag vernietigden beide landen van de grond te lanceren nucleaire wapens voor de middellange afstand, in totaal 2.692 raketten. Deze raketten werden vanwege de korte vluchttijd als bijzonder destabiliserend beschouwd.

Maar sinds 2011 hebben de VS en Rusland een meningsverschil over naleving van het INF-verdrag. In juli 2014 verklaarde de Obamaregering dat Rusland een nieuwe van de grond te lanceren kruisraket test, die met een bereik van 500 tot 5.500 kilometer in strijd is met de verplichtingen van het verdrag.

De Russen gingen sindsdien door met het systeem, ondanks aandringen van de Obamaregering om de schending van het verdrag in de testfase van de kruisraket te corrigeren. In het geheim nam Rusland twee volledig operationele bataljons in gebruik. Eén bataljon bevindt zich op de Russische testplaats bij Volgograd en de ander op een operationele basis elders in het land. Zo'n bataljon heeft vier lanceerinstallaties, waarvan elk is uitgerust met zes raketten.

Op zijn beurt beschuldigt Rusland ook de Verenigde Staten van schendingen. Het betreft hier in de eerste plaats bewapende drones, die binnen de niet toegestane afstand (500-5.000 km) van het INF-verdrag vliegen. De Amerikanen zeggen dat drones geen raketten zijn en dus niet onder het verdrag vallen.

Daarnaast zijn de Russen ontevreden over de Amerikaanse raketverdedigingssystemen in Europa. Deze omvatten MK-41 lanceerinstallaties in Polen en Roemenië, die volgens de Russen over afstanden gebruikt worden die strijdig zijn met het INF-verdrag. De Amerikanen zeggen dat deze lanceerinstallaties geen kruisraketten kunnen lanceren, dus niet strijdig met het verdrag zijn.

De Amerikanen riepen in november 2016 een bijeenkomst van de speciale INF-verificatiecommissie in Genève bijeen om over de naleving van het verdrag te praten. Tevergeefs: beide kanten herhaalden de beschuldigingen aan elkaars adres.

Echt opmerkelijk is dat de beweerde schendingen van het INF-verdrag in Europa vrijwel geen aandacht krijgen, terwijl de veiligheid in ons werelddeel in het geding is. Het gaat immers om Russische kruisraketten die geheel Europa binnen bereik hebben. Bovendien gebruikt Trump weinig geruststellende woorden voor de NAVO, de EU en Europese veiligheid.

Als uitzondering op de regel, uitten de Poolse oud-premier Jaroslaw Kaczynski en de buitenlandwoordvoerder van de Duitse CDU, Roderich Kiesewetter, hun zorgen over de situatie. Zij spraken in positieve bewoordingen over een Europese nucleaire afschrikking. Gelukkig nam bondskanselier Angela Merkel fors afstand van dit idee.

Bij de Russen domineren waarschijnlijk de politieke overwegingen bij de in het geheim gebouwde en opgestelde kruisraketten. Ze bieden immers een goede gelegenheid om extra politieke druk op de Europese EU- en NAVO-lidstaten uit te oefenen.

null Beeld Kees Homan
Beeld Kees Homan

Sinds vorig jaar beschikt de Europese Unie over een 'mondiale strategie' voor het buitenlands en veiligheidsbeleid. De strategie beoogt van de EU een sterkere speler op het internationaal toneel te maken en de veiligheid rondom Europa verder te bevorderen. De strategie omvat onder meer de beschrijving van dreigingen en kansen voor de EU.

Wat ligt er meer voor de hand dan in het kader van deze strategie de niet-naleving van het INF-verdrag tussen de Verenigde Staten en Rusland aan de orde te stellen? Naleving van dat cruciale verdrag is immers bij uitstek een Europees veiligheidsbelang.

Kees Homan is generaal-majoor der mariniers b.d. en verbonden aan Instituut Clingendael.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden