Opinie The big Picture

Een Europees geweten, gecreëerd in Roemenië: Volmaakt wordt het nooit, maar het kan altijd beter

Het was vorige week op een EU-top in Roemenië. Af en toe klonk er klokgebeier uit de kerktorens rond het grote plein in het wonderschone stadje Sibiu. Een passende ambiance voor de Europese leiders, want ze kondigden er de Tien Geboden van Europa af. Deze waren niet in stenen tafelen gebeiteld, ze stonden op papier, maar ze zagen wel het licht in een godvruchtige omgeving.

Ik staarde naar het stuk. Het was zo vroom dat het me ergerde. Al helemaal toen een collega zei dat landen die het halfjaarlijkse EU-voorzitterschap bekleden tuk zijn op teksten waaraan hun naam wordt verbonden. Zo lag er nu de Verklaring van Sibiu: mooi voor Roemenië, maar verder een moment om snel te vergeten.

Je wilt het eigenlijk niet geloven. Dat er ruimte bestaat tussen retoriek en realiteit kan soms niet anders, zeker in de politiek, maar woorden mogen niet zo goedkoop worden dat ze elke waarde verliezen. Dat kweekt cynisme. Zoiets kunnen toch ook de EU-leiders niet willen. Er moet iets anders spelen, bedacht ik, en ineens zag ik de diepere betekenis van de verklaring, door een diplomaat omgedoopt tot de Tien Geboden. Ik zag iets wat moest raken aan het wezen van de Europese Unie, al wist ik niet meteen wat dat precies was.

De leiders doen in het document plechtige beloftes. We zullen, zeggen ze, één Europa verdedigen, van Oost tot West, van Noord tot Zuid. We blijven verenigd, door dik en dun, we zullen solidair zijn met de anderen in tijden van nood. We verdedigen onze manier van leven, onze democratie en de rechtsstaat.

Het heeft iets vervreemdends.

Europa één? Oost en West vechten elkaar de tent uit over waarden, Noord en Zuid over geld.

Europa solidair? Oost vertikt het asielzoekers op te nemen, tot chagrijn van West.

De discrepantie tussen het gewenste en het werkelijke Europa is irritant groot. Is dit niet ordinaire oplichterij, bevestigt het niet het eurokritische beeld van een in een vacuüm opererende EU? Het was mijn eerste gedachte, totdat ik besefte dat er vaker lucht zit tussen mooie wilsverklaringen en de smoezelige praktijk. In heilige boeken en bij politici. Obama verklaarde in 2008 als verkiezingskandidaat dat later op zijn verkiezing zou worden teruggekeken als het moment waarop ‘de stijging van de zeespiegel begon af te nemen en de planeet begon te genezen’. Dat lukte van geen kant. Daarop later aangesproken, zei hij dat zijn uitspraak aspirational was geweest: iets om na te streven, ook al weet je dat je je doel nooit helemaal zult verwezenlijken.

Zoiets moet ook spelen bij de EU-leiders. Zij zien het gat tussen wens en werkelijkheid. De werkelijkheid – dat zijn zijzelf. Zij weten hoe moeilijk die is te veranderen, maar door de gewenste toestand op papier te zetten, stellen zij een norm die kan helpen elkaar een beetje te disciplineren. Hoewel Oost-Europa opvang van migranten blijft afwijzen, voelt het zich zo schuldig daarover dat het zijn best doet op een andere manier het solidariteitsgebod te gehoorzamen. Het geeft geld voor de bewaking van Europa’s buitengrenzen.

Eigenlijk creëren de EU-leiders met de Tien Geboden een Europees geweten – dat christelijke instrument tot zelfpijniging, zoals Nietzsche zei. Zondaars weten wanneer ze in gebreke blijven en proberen het schrijnende zondebesef te verzachten met een aflaat. Dat de leiders ook wel weten dat het nooit perfect zal worden, blijkt uit het onderscheid dat ze maken tussen ‘de letter en de geest’ van de geboden. Schept wat lucht, op zijn Obama’s.

Na Sibiu is me duidelijk: de Europese integratie is een door en door christelijk project, inclusief heiligen, gelovigen, boetepredikers, ketters, afvalligen en goddelozen. Volmaakt wordt het nooit, maar het kan altijd beter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden