Een deltaplan voor talenstudies

Tenzij de politiek ingrijpt, is straks in heel Nederland het wetenschappelijke licht uit bij alle talen die tussen Duitsland en Rusland worden gesproken.

Beeld Herman Wouters

Wie de ontwikkelingen aan de Nederlandse universiteiten de afgelopen jaren heeft gevolgd, wéét: een studie in de geesteswetenschappen met een component vreemde-taalverwerving dreigt anno 2015 te verworden tot een soort 'vwo+'. Veel studieprogramma's bieden zo langzamerhand zoveel verbreding dat er voor verdieping nog maar weinig ruimte is.

Of erger nog: unieke opleidingen en disciplines dreigen te worden afgeschaft terwijl brede opleidingen worden ingevoerd. Groningen had ooit een bloeiende letterenfaculteit met diverse talenstudies waaronder de unica Fins, Hongaars en Nieuwgrieks. En nu? De faculteit biedt 'Literatuur in een Europese context' aan, maar wie primair in Duits of Frans geïnteresseerd is, luistert naar algemene colleges in het Nederlands of het Engels, terwijl dat onderwijs voorheen in de te bestuderen doeltaal werd aangeboden. De plannen van de Universiteit van Amsterdam lijken op dit punt nog verder te gaan.

Voortdurende samenvoeging

Waar komt deze tendens tot steeds verdere verbreding vandaan? Met ontwikkelingen op de arbeidsmarkt heeft het in ieder geval niets te maken. Iemand met een diploma Internationale Organisaties vindt niet sneller een baan dan iemand die Duits of Russisch heeft gestudeerd. De ware oorzaak van de voortdurende samenvoeging van de talenstudies moet worden gezocht in het financieringsstelsel van de universiteiten. Deze worden bekostigd op basis van studentenaantallen en uitgereikte diploma's.

Simpel gesteld: hoe groter de output en hoe sneller die gerealiseerd wordt, des te meer geld levert dat op. En hoe efficiënter en massaler je het onderwijs kunt vormgeven, hoe goedkoper. Juist die situatie maakt het opzetten van brede BA-opleidingen zo aantrekkelijk. Schoolverlaters komen er massaal op af. Zij voelen zich aangetrokken door het idee te allen tijde nog alle kanten op te kunnen. Universiteiten spelen daarop in.

Het zou onzin zijn om brede onderwijsprogramma's te verwerpen. In tegendeel. Wij doceren Russische taal- en cultuurkunde bij een kleine specialistische BA-opleiding, maar verzorgen ook onderwijs in het brede Engelstalige programma International Studies. Dat biedt ons de kans onze expertise met meer studenten te delen. Een van de auteurs is zelfs dean van een University College met een Liberal Arts & Sciences programma dat ook profiteert van de specialistische kennis van Leidse russisten (arabisten, afrikanisten, germanisten, enz.). Brede opleidingen bereiken alleen wetenschappelijke diepgang met de hulp van specialisten.

Minder studenten

Maar waar het echt om gaat is dit: de tendens tot verbreding gaat steeds ten koste van de specialistische talenstudies die minder studenten trekken, minder opleveren en dus maar moeten bezuinigen of helemaal het veld moeten ruimen.

De gevolgen liegen er niet om. Wij hebben straks geen wetenschappers meer over die ons kunnen uitleggen hoe er in de rest van de wereld wordt gedacht. Als er niemand meer een Russische krant kan lezen, is dat slecht voor onze veiligheid. Als niemand meer een Hongaars boek kan vertalen, is dat slecht voor onze cultuur. Als niemand meer weet hoe Polen in elkaar zit, is dat slecht voor onze handel. Hoeveel miljard laat de BV Nederland jaarlijks niet liggen door een gebrek aan hoog opgeleide regiospecialisten die de taal van het land ook daadwerkelijk spreken?

Wat vooral mismoedig stemt, is de opstelling van vele universiteitsbestuurders. Eerdere bestuurders hadden oog voor de maatschappelijke rol van de universiteit. Maar nu laten ze het gewoon gebeuren. Voor de continuïteit van de talenstudies lijken alleen docenten en studenten zich verantwoordelijk te voelen.

We moeten in Den Haag zijn

Gezien het onvermogen van afzonderlijke universiteiten om deze neergang van de talenstudies te stoppen, moeten we ons afvragen of hier niet op hoger niveau regie moet worden gevoerd. 'U moet in Den Haag zijn', riep bestuursvoorzitter Louise Gunning van de UvA haar rebellerende studenten toe. Ze had volkomen gelijk: de politiek dus. Maar is onze minister voldoende geïnformeerd over wat zich afspeelt?

Vorig jaar zei minister Bussemaker in Buitenhof dat je niet op meerdere plaatsen Roemeens hoefde te kunnen studeren. Weet zij niet dat die studie al lang niet meer in Nederland wordt aangeboden? Hebben Bussemakers ambtenaren haar niet ingelicht over de kaalslag in met name Groningen? Is er op het ministerie van OCW voldoende besef dat na de Amsterdamse operatie bij alle andere talen die tussen Duitsland en Rusland gesproken worden -- van Noors via Fins, Pools, Tsjechisch en Hongaars tot diep in de Balkan -- in ons hele land het wetenschappelijke licht zal uitgaan? Onze horizon mag tot Californië reiken, maar achter Berlijn houdt de wereld op, of eigenlijk al achter Oldenzaal.

Ingrijpen voor het te laat is

De minister weet dat de universiteiten met steeds minder geld per student steeds meer studenten moeten bedienen. Is er op haar ministerie voldoende besef dat de universitaire bestuurders als gevolg daarvan vaak de meest kwetsbare opleidingen opofferen, ongeacht de wetenschappelijke en maatschappelijke gevolgen?

Minister Bussemaker: laat u goed informeren over de werkelijke toestand bij de talenstudies en grijp in voordat het te laat is. Stel het financieringsstelsel ter discussie en doorbreek de tendens om nieuwe bredere BA-programma's in te voeren ten koste van de gespecialiseerde talenstudies. De kleine talen zijn in Nederland bijna op. Alleen een Deltaplan kan hier nog uitkomst bieden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.