Column

Een canon betekent heel veel, maar is niet per se bedoeld om je in te herkennen

null Beeld .
Beeld .

Sinds een jaar of wat rommelt het onder filosofen. Geen wonder. Net als de beoefenaars van de andere geesteswetenschappen lieten zij zich gretig infecteren met het wakkere virus dat kwam overwaaien uit de Verenigde Staten. Dus lees je tegenwoordig om de haverklap dat de helden uit de huidige filosofische canon te wit, te eurocentrisch, te mannelijk, te geprivilegieerd, te heteronormatief en te dood zijn – enfin, u kunt het lijstje zonder enige twijfel inmiddels dromen.

Merkwaardige bezwaren, natuurlijk. Althans, in een wereld waarin millennialang niet-witte, niet-eurocentrische, niet-mannelijke, niet-geprivilegieerde, niet-heteronormatieve en niet-dooie wezens bar weinig in te brengen hadden. Niet heel verrassend dat zij óók buiten de filosofische canon bleven. Komt met veel geduld en idem goeie wil, zou ik zeggen, vanzelf in orde.

Verbazing

Maar jammer genoeg zit die ontspannen benadering er niet meer in. Hedendaagse filosofiestudenten, begrijp ik, willen zich vóór alles ‘herkennen’ in de wijsgeren die ze bestuderen. Ze verlangen meer ‘representatie’ in het curriculum. ‘Een man van kleur of een lesbische vrouw krijgen nu snel de indruk dat filosofie niet voor hen is’, zei een Nijmeegse pleitbezorger in een reportage over het thema.

De vanzelfsprekendheid waarmee dit argument gehoor vindt laat niet af me te verbazen. Zelf heb ik in mijn studentenjaren eindeloos teksten uit de Nederlandse en Europese literaire canon bestudeerd. Hand op het hart: hoogstzelden waren die geschreven door iets te magere, blonde, blauwogige, enigszins losgeslagen domineesdochters die op tochtige Amsterdamse zolderkamers woonden en een tikje onvast in het leven stonden. Van herkenning, pardon representatie, was in de verste verte geen sprake. Toch kwam geen moment in me op dat literatuur niet voor mij was.

Canon

Waarom zou het ook? Een canon betekent heel veel, maar is niet per se bedoeld om je in te herkennen. Al helemaal is een canon geen representatieve democratie waarin iedere burger het recht heeft zich vertegenwoordigd te voelen. Bovendien, wat schieten we ermee op als de literaire, historische, culturele of de filosofische canon een keurige afspiegeling is van degenen die hem bestuderen? Wie helpen we zo waarmee vooruit?

Daar denken subsidiegevers duidelijk anders over. Filosofiedocent Carlo Ierna, verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Nijmeegse Radboud Universiteit, kreeg een aardig centje om met zijn studenten de klassieke filosofische canon op te schudden teneinde te komen tot eentje die inclusiever is. En warempel.

Samen met hen ontdekte hij dat ‘een handvol filosofen’ op dit moment de norm vormt. ‘Ik beschouw ze als celebrityfilosofen’, zei hij vorige week tegen dagblad Trouw. ‘Het zijn influencers die hun ideeën hebben ge-amplified, eindeloos vaak verspreid via de media van hun tijd. Zo hebben ze hun status bestendigd – niet doordat ze per se de beste denkers waren. Ze zijn beroemd omdat ze beroemd zijn.’ Ter geruststelling zei hij erbij dat hij heus niet álle witte filosofen wil inruilen voor vrouwelijke en niet-westerse. Denkers als Descartes, Leibniz en Kant blijven ‘interessant en belangrijk’ volgens hem. ‘Maar Berkeley, Locke en Spinoza, die halen het niet.’

Spinoza

Arme Baruch Spinoza. Dus ook hij behoort blijkbaar tot de denkers die beroemd zijn omdat ze beroemd zijn? Belandt de indrukwekkendste filosoof die dit land ooit heeft gekend – bij leven allesbehalve een influencer die zijn ideeën amplifiede via de media van zijn tijd en zo zijn status bestendigde, maar tot op de dag van vandaag invloedrijk en voor velen een inspiratiebron – vier eeuwen later alsnog op de schroothoop. En dat alleen omdat hij plaats dient te maken voor een vrouwelijke of niet-westerse denker.

Het gaat, kortom, niet langer zozeer om wat iemand bij elkaar heeft gedacht en geschreven. Wie het bij elkaar heeft bedacht en geschreven is vele malen gewichtiger. In het universum van de wakkere medemens zal dit stellig doorgaan voor verrijking. In het mijne heet het armoe.

Elma Drayer is neerlandicus en journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden