Gastcolumn Alicja Gescinska

Een brief voor Ahmet

Voor een verdrukkend regime is het beschikken over een vrije geest een daad van terreur of verzet.  Maar vier muren volstaan niet om een geest te knechten, schrijft filosofe en gastcolumniste Alicja Gescinska aan de opnieuw gearresteerde Turkse journalist Ahmet Altan.

De Turkse journalist en schrijver Ahmet Altan spreekt journalisten toe nadat hij is vrijgelaten, 4 november 2019. Inmiddels is hij opnieuw gearresteerd. Beeld AFP

Het eerste waaraan ik moest denken was jouw pyjama. Het lijkt misschien een gekke gedachte of een merkwaardige associatie. Het menselijke brein maakt inderdaad soms vreemde kronkels. Toch zijn ze niet altijd even vreemd als op het eerste gezicht lijkt.

Enkele weken geleden bezocht ik een voormalige landgenote van je: Ece Temelkuran. De schrijfster woont al ruim twee jaar niet meer in Turkije. Omwille van haar kritiek op Erdogan is ze er persona non grata. Ze leeft nu in ballingschap in Zagreb. Haar boek Verloren land is ondertussen een internationale bestseller geworden. Ze beschrijft erin hoe een democratie in zeven stappen omgevormd kan worden tot een dictatuur – iets wat je uiteraard zelf als geen ander kent.

Tijdens ons gesprek vertelde ze me hoe ze in de jaren voorafgaand aan haar ballingschap in voortdurende angst leefde. Ieder moment kon ze een klop op de deur verwachten. Het gebeurde meestal in de vroege ochtend. Het tijdstip van de gevangenneming. Iedere nacht ging ze slapen met die angst. En iedere nacht dacht ze na over de pyjama die ze droeg. Het moest een mooie zijn. Ze wilde op zijn minst een beetje presentabel zijn voor de mannen die haar zouden komen wegnemen.

Sadisme

Ece wist te ontkomen. Jij niet. Je zit inmiddels weer achter tralies. Je was begin deze maand nog vrijgelaten. En toen kwam het bevel dat je opnieuw gearresteerd moest worden. Na de mislukte coup in Turkije in 2016 was je ervan beschuldigd ‘subliminale boodschappen’ in een televisie-interview te hebben verkondigd. Boodschappen waarin steun voor de opstandelingen en kritiek op Erdogan zou schuilen. Je spendeerde vervolgens eindeloos lange maanden in gevangenschap. Je schreef er een pijnlijk prachtig boek over: Ik zal de wereld nooit meer zien. Ze hebben je nog heel even de wereld laten zien. Een week. Het sadisme van totalitaire systemen. De angst die nooit mag rusten. Je moet er elke dag op voorbereid zijn dat het je laatste kan zijn. De laatste dag om van de buitenlucht te genieten. De laatste dag om in je zetel neer te strijken en rustig de krant of een boek te lezen. De laatste dag vol dagdagelijkse dingen.

Ze hebben je weer heel even van de vrijheid laten proeven, enkel en alleen om je eraan te herinneren wat ze precies van je afnemen. Je werd weer gearresteerd. Wist je deze keer ook dat ze zouden komen? Daarom was dat de eerste gedachte die in me opkwam, toen ik het nieuws vernam: heb je ook nagedacht over welke pyjama je aantrok voor je ging slapen? Was je al sluimerend aan het ontwaken toen het gebeurde? Of werd je bruusk uit je slaap gewekt? Had je, zoals vorige keer, je kleren ook al klaargelegd? Heb je de politiemannen ook thee voorgesteld, zoals toen? Ik vermoed dat je het wel had zien aankomen. Het gebeurt wel vaker in verdrukkende regimes dat mensen zo getreiterd worden: gevangennemen, vrijlaten, weer gevangennemen. Psychische terreur.

Vrije geest

Je wordt verdacht van terroristische banden en motieven. Voor een verdrukkend regime is het beschikken over een vrije geest een daad van terreur of verzet. Maar je staat niet alleen, al zit je misschien helemaal alleen tussen vier muren. En vier muren volstaan niet om een geest te knechten. In het oude Griekenland verkondigden de stoïcijnen dat zelfs een slaaf over vrijheid kan beschikken, zolang die maar in zijn hoofd zit. Geketend en gekneveld, kan je innerlijke vrijheid intact blijven. Ik heb dat altijd een warme en tegelijk wrange overtuiging gevonden. Als we vrijheid helemaal verinnerlijken, trivialiseren we het kwaad van fysieke verknechting.

Ik moet nu denken aan de laatste woorden van jouw aantekeningen uit de gevangenis. ‘Ik schrijf in een gevangeniscel. Maar ik ben niet in de gevangenis. Ik ben een schrijver. Ik ben noch waar ik ben noch waar ik niet ben. Je kunt me gevangenzetten, maar je kunt me niet in de gevangenis houden. Omdat ik, zoals alle schrijvers, over magie beschik. Ik loop met gemak door muren heen.’ Wees vrij, laat de magie niet uitgewerkt raken, blijf meer dan ooit door muren lopen!

Alicja Gescinska is filosofe en deze maand gastcolumnist op Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden