Opinie Criminaliteit

Een beter normbesef voorkomt asociaal gedrag


De daling van criminaliteit was al voorspeld en heeft te maken met onze veranderde levensstijl.

Volgens het CBS zou er geen verklaring zijn voor het mysterie van de verdwenen criminaliteit. Beeld Hollandse Hoogte / Flip Franssen

Op maandag 7 mei besteedde de Volkskrant royaal aandacht aan de cijfers die het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) recentelijk over criminaliteit heeft uitgebracht. We lezen dat het aantal misdrijven vanaf de millenniumwisseling dalende is. Dat wordt als groot nieuws gebracht, want de kop boven het artikel benadrukt dat Nederland toch echt veiliger wordt. Ter illustratie zijn diverse grafieken opgenomen. Ze laten zien dat het totaal aantal misdrijven per duizend inwoners begon te stijgen in de jaren zeventig van de vorige eeuw om tegen 2002 zijn hoogste waarde te bereiken en daarna af te nemen, met als gevolg dat we nu weer op het oude niveau zitten. Een spectaculaire ontwikkeling die zich trouwens in meerdere landen voordoet.

Verdwenen criminaliteit

Volgens het CBS zou er geen verklaring zijn voor het mysterie van de verdwenen criminaliteit. Dat laatste betwijfel ik zeer, al was het maar omdat ik in 2001 heb beschreven wat er aan de hand is. Sterker nog: ik heb het afnemen van asociale en criminele gedragingen destijds voorspeld en wel in een boek met de toepasselijke titel Geweld als uitdaging.

In dat boek zocht ik naar een verklaring voor datgene wat zinloos geweld werd genoemd. Het ging om gewelddadig gedrag van jonge mannen in situaties waar de normen vaag zijn respectievelijk niet worden gehandhaafd, zoals het uitgaansleven. In mijn analyse was dat gedrag het even onwenselijke als onbedoelde gevolg van de manier waarop het leven sinds de jaren zestig werd gemoderniseerd.

Die modernisering leidde onder meer tot de verbreiding van een assertieve levensstijl waarbij de burger zijn eigen belangen of verlangens laat prevaleren boven die van anderen en bovendien niet van zins is zich te beheersen wanneer iemand anders zich tegen zijn wensen verzet. Bijgevolg nam het aantal agressieve gedragingen geleidelijk toe, vooral in situaties waar weinig toezicht bestaat.

Modernisering

Maar dat was niet de enige ontwikkeling die ik signaleerde. Het proces van modernisering bracht ook met zich mee dat mensen hogere eisen aan zichzelf en elkaar gingen stellen, zeker waar het de onderlinge omgang betreft. De normen in het sociale verkeer werden geleidelijk hoger, waardoor allerlei gedragingen die men in de jaren zestig nog vrij normaal vond, later als een vorm van kleine criminaliteit aan de kaak werden gesteld. Op meerdere gebieden nam de tolerantie af, al waren burgers zich daarvan zelden bewust, omdat het heel geleidelijk ging. Mede daardoor waren ze vaak van mening dat het in Nederland steeds slechter ging en namen ze elk incident dat in de pers kwam bijzonder hoog op.

Om te bepalen wat voor de nabije toekomst een plausibele ontwikkeling zou zijn, stelde ik vier scenario’s op. Mijn uitgangspunt luidde dat we te maken hadden met twee tegengestelde ontwikkelingen (toenemende agressie in combinatie met dalende tolerantie) en vroeg me af hoe het verder zou gaan. Een belangrijke overweging was dat Nederland lang niet zo open of tolerant is als menigeen denkt en dat er in dit land tal van ongeschreven regels gelden met betrekking tot de vraag welk gedrag al dan niet wordt aanvaard. Scenario’s waarbij men allerlei vormen van agressie op een soepele wijze toelaat, leken me niet erg realistisch.

Het meest waarschijnlijk noemde ik de ontwikkeling die zich als een ‘beschavingsscenario’ laat omschrijven, waarbij de tolerantie voor asociaal gedrag laag blijft of zelfs vermindert, terwijl de omvang van agressief gedrag na een aanvankelijke stijging weer daalt. Welnu, die voorspelling komt in hoge mate overeen met de feiten die het CBS inmiddels heeft vastgesteld.

Ik zal niet beweren dat we alle mechanismen achter deze ontwikkeling kunnen doorzien. In de Volkskrant werden enkele factoren genoemd die een rol hebben gespeeld, zoals betere beveiliging door burgers en meer toezicht door een sterk gegroeide beveiligingsbranche. De voornaamste les lijkt me echter dat sociale wetenschappers meer oog moeten krijgen voor de normatieve dimensie van het samenleven, omdat die zowel in positieve als in negatieve zin veel invloed op het voorkomen van asociale gedragingen heeft.

Wanneer burgers op grote schaal denken dat hun eigen belang te allen tijde voorop dient te staan, neemt de kans op agressief of misdadig gedrag gaandeweg toe. Maar als diezelfde burgers gaan beseffen dat deze houding tot allerlei onwenselijke uitkomsten leidt, kunnen ze wel degelijk iets aan een dergelijke ontwikkeling doen. Beter hang- en sluitwerk zal helpen en meer beveiligers ook, maar de impact van meer beschaving in de vorm van een hoger normbesef, een betere opvoeding of consequenter handhaven mag niet worden miskend.

Gabriël van den Brink is hoogleraar wijsbegeerte bij Centrum Ethos aan de VU. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.