EssayWalraven van Hall

Een bankier is misschien een onwaarschijnlijke held, maar zijn achtergrond is behoorlijk levendig

De Amerikaanse historicus Russell Shorto, schrijver van Amsterdam: Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereld, woonde jarenlang in onze hoofdstad. Nu op veel plekken in de wereld standbeelden worden neergehaald, denkt hij aan zijn favoriete monument in Nederland – een monument dat al op de grond ligt.

Beeld Monique Bröring

We vroegen vier buitenlandse schrijvers om hun herinneringen aan Nederland. Waar ze mee kwamen: liefde voor Schiphol en de Afsluitdijk, hemelse pannenkoeken en herinneringen aan zwembaden vol zedeloze tieners. 

Dit is een tijd van afrekening. Helden uit het verleden vallen van hun voetstuk – letterlijk, nu monumenten worden neergehaald uit woede over geïnstitutionaliseerd onrecht dat al vele generaties lang voortduurt. We hebben nieuwe helden nodig om hun plaats in te nemen.

Als Amerikaan die jarenlang in Nederland heeft gewoond, zag ik op het nieuws hoe in de VS en elders standbeelden werden neergehaald en ik moest denken aan een van mijn lievelingsmonumenten in Nederland – een monument dat toevallig al op de grond ligt, waar het altijd heeft gelegen sinds het tien jaar geleden werd onthuld. In een zomer waarin velen maar beperkt zullen kunnen reizen, kunnen de Nederlanders dit opzettelijk omvergeworpen monument bezoeken zonder grote afstanden af te hoeven leggen, en herinnerd worden aan wat echt heldendom is.

Ik moet daarbij opmerken dat Walraven van Hall op het eerste gezicht niet voor de hand ligt als ‘invalheld’ op dit moment. Hij was immers niet alleen een witte man, maar uitgerekend ook nog eens een bankier: echt een lid van het establishment. Maar wat hij ruim zeventig jaar geleden heeft gedaan – en in Hollywoodstijl is verfilmd in 2018 als Bankier van het verzet – sluit goed aan bij de betere initiatieven die we nu zien.

Wie zich geografisch wil oriënteren bij het verderlezen, kan naar het Frederiksplein in Amsterdam gaan, vlak bij de Weteringschans. Daar zie je een omgevallen boom languit op de grond liggen. Je vraagt je wellicht af waarom die boom niet is opgeruimd. Dan dringt tot je door dat hij van brons is – dat dit het monument is waarvoor je bent gekomen.

Ik hoorde voor het eerst over Walraven van Hall bij het schrijven van mijn boek Amsterdam: Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereld. Wat ik aanvankelijk wist van de geschiedenis van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog draaide voornamelijk om Anne Frank en het verzet. In dat simplistische beeld waren de Nederlanders slachtoffers die in groten getale heldhaftig en moedig terugvochten. De term ‘Nederlands verzet’ vindt nog steeds weerklank.

Gaandeweg heb ik mijn voorstelling van het verzet moeten bijstellen. In de woorden van historicus Loe de Jong: ‘Landen van helden bestaan niet.’ In werkelijkheid waren er ook heel wat collaborateurs. De meeste mensen deden wat ze konden om in leven te blijven en hun gezin te beschermen. In Nederland hebben minder Joden de oorlog overleefd dan in menig ander West-Europees land.

Toch was er een verzetsbeweging, waarvan Van Hall wellicht de echte leider was. Een bankier is misschien een onwaarschijnlijke held, maar zijn achtergrond is behoorlijk levendig. Als jongeling zat hij op de zeevaartschool, waarna hij de koopvaardij inging. Na enkele jaren werd hij afgekeurd vanwege zijn slechte ogen en ging hij bij een bank werken. Toen de oorlog uitbrak en de Duitsers Nederland bezetten, deed hij mee aan een clandestiene poging om de gezinnen van zeevarenden te helpen. Naarmate de toestand nijpender werd, met ondergedoken Joden en andere groepen die financiële steun nodig hadden, alles in het geheim, richtte Van Hall met anderen het Nationaal Steunfonds op, en nam de leiding op zich. Aanvankelijk werd er geld opgehaald door dat te lenen van rijke Nederlanders, met de belofte dat de regering alles zou terugbetalen als de oorlog voorbij was. Vervolgens pleegden ze ‘witwasserij’ via valse aandelencertificaten en werd het geld door middel van een enorm complexe operatie uitgedeeld. Ze deelden het land op in 23 districten met elk gemiddeld 86 helpers die in het geheim bedragen doorgaven, waarna koeriers persoonlijk enveloppen met geld naar mensen in nood brachten.

Volgens het Verzetsmuseum kende slechts één man – Van Hall – alle aspecten van de operatie. Op een foto van hem die online staat, met een vilthoed schalks schuin op het hoofd, lijkt hij op de held in een film noir. Hij stond erom bekend dat hij de wekelijkse geheime bijeenkomsten begon met het tappen van een mop, want volgens hem maakte humor de spanning draaglijk. Bij de uitvoering van de witwasoperatie ging hij zeer methodisch te werk. En hij was onverschrokken creatief. Toen er nog meer geld nodig was, bedacht hij een plan om in feite de Nederlandsche Bank te beroven, waar de NSB de leiding had. Van Hall en consorten maakten valse staatsobligaties en gingen met ongelooflijk veel lef diverse malen de kluis van de bank in waar ze de nep-obligaties verwisselden voor echte. Die verzilverden ze weer bij andere banken. In totaal heeft het Nationaal Steunfonds 83 miljoen gulden uitgedeeld, het equivalent van een half miljard euro nu, waarmee door het hele land mensen, en hoop, in leven werden gehouden.

De Duitsers wisten dat er iets loos was en begonnen jacht te maken op de leider van de operatie. In januari 1945 kwamen ze achter een geheime bijeenkomst van verzetsgroepen aan de Leidsegracht in Amsterdam. Bij een inval werd iedereen gearresteerd, ook Van Hall. Hij werd op 12 februari in Haarlem door een vuurpeloton geëxecuteerd. Nog geen drie maanden later vielen de geallieerde troepen Nederland binnen en kwam er een eind aan de Duitse bezetting.

Een van de redenen waarom Van Halls wapenfeiten zo weinig bekend waren, zou zijn dat de leiders van de Nederlandse financiële instellingen niet wilden rondbazuinen dat ze het gewillig slachtoffer waren geweest van wat destijds de grootste bankroof in de Europese geschiedenis was. Maar in 2005 nam de gepensioneerde arts Hans Weijers het initiatief om Van Hall te eren. Hij zamelde 270.000 euro in en in 2010 onthulde de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan het monument. Dat staat – of ligt – op het Frederiksplein, omdat de Nederlandse Bank daar nu gevestigd is (tijdens de oorlog stond de bank aan het Rokin).

Fernando Sánchez Castillo, de Spaanse kunstenaar die werd aangezocht om het monument te maken, koos voor een omgevallen boom als symbool van de torenhoge grootsheid maar ook het tragisch lot van Van Hall. Als je er vandaag de dag bij staat, met in gedachten dat over de hele wereld in een uitbarsting van opgekropte, rechtvaardige woede standbeelden worden neergehaald, biedt dat enig perspectief en een beetje hoop in de vorm van een herinnering. We hebben in ons verleden ook goede mensen, mensen die de weg wezen in donkere tijden. Daarom weet ik dat er meer van zulke mensen zijn onder hen die nu leven.

LEES VERDER

Als dit stukje u ertoe beweegt om pannenkoekenhuis Upstairs eens te proberen, neem dan de pannenkoek met citroen en suiker
We vroegen vier buitenlandse schrijvers om hun herinneringen aan Nederland. Waar ze mee kwamen: liefde voor Schiphol en de Afsluitdijk, hemelse pannenkoeken en herinneringen aan zwembaden vol zedeloze tieners. De Israëlische schrijver Etgar Keret, vooral bekend van zijn korte verhalen, mist in de coronatijd één plek in het bijzonder: het Amsterdamse pannenkoekenhuis Upstairs.

Schiphol is een fraaie oase in de woestijn van trieste, zielloze vliegvelden in de wereld
We vroegen vier buitenlandse schrijvers om hun herinneringen aan Nederland. Waar ze mee kwamen: liefde voor Schiphol en de Afsluitdijk, hemelse pannekoeken en herinneringen aan zwembaden vol zedeloze tieners. Voor de Noorse cultauteur Johan Harstad (Max, Mischa & het Tet-offensief), was Nederland het startpunt voor veel mooie ervaringen. Hij voelt zich hier thuis.

Zeeuws-Vlaanderen is ook voor de meeste Nederlanders een beetje exotisch
We vroegen vier buitenlandse schrijvers om hun herinneringen aan Nederland. Waar ze mee kwamen: liefde voor Schiphol en de Afsluitdijk, hemelse pannekoeken en herinneringen aan zwembaden vol zedeloze tieners. De Belgische schrijver Tom Lanoye koestert warme herinneringen aan zijn vakanties in Nederland, waar de exotiek voor hem pas goed begon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden