Column

Echt vertrouwen, niet zomaar met een touwtje uit de brievenbus

Vrij zicht

Wie niet weten wil van goed en kwaad, krijgt protocollen en regels retour.

'Filosoof Onora O'Neill deed het verhaal van Terlouw af als 'pr-verhaal'. Zij heeft echt verstand van 'trust' en publiceert er al jaren over.' Beeld Adam Hunger / Reuters

De Saoedische ambassadeur stond op. 'Mevrouw', zei hij in de microfoon. 'U heeft het over corrupte culturen. Corrupte mensen, akkoord. Maar corrupte culturen begrijp ik niet. Het lijkt wel of u bedoelt dat er betere en slechtere culturen zijn.' Tegenover hem stond een frêle dametje van 75. Ze had zojuist de Tobias Asser-lezing gegeven, vernoemd naar een vermaard jurist van een eeuw geleden.

We zaten donderdagmiddag in de Gotische zaal van de Raad van State. Deftiger bestaat in Nederland niet. Het halve corps diplomatique was present, inclusief een fors Arabisch contingent. Ze gaf antwoord, in het Engels van het Hogerhuis, waar ze als barones zitting heeft: 'Sir, we zijn het inderdaad niet gewend om over corrupte culturen te spreken. Maar ik ben feminist genoeg om culturen waarin vrouwen systematisch worden onderdrukt, corrupt te noemen.'

De Gotische zaal hield het diplomatieke gezicht in de plooi. Maar in een omgeving waar diversiteit het evangelie is, was dit ruimschoots vloeken in de kerk. Ze heet Onora O'Neill en ze is filosoof. Ze kwam voor een lezing over vertrouwen. Niet zomaar vertrouwen met een touwtje uit de brievenbus. Dat deed ze af als 'pr-verhaal'. Zij heeft echt verstand van 'trust' en publiceert er al jaren over. Twee jaar geleden deed ze een Ted-talk. Moet u beslist zien.

De lezing kwam neer op een lesje voor kosmopolitische juristen. Zo zei Lady O'Neill het natuurlijk niet, zijnde Engels en barones. Ze legde uit hoe we het na de Tweede Wereldoorlog allemaal beter zouden doen. Geen willekeur en onderdrukking, maar rule of law, internationaal recht en mensenrechten. Dat is de breed gedeelde progressieve opvatting. Daarna volgde de teleurstelling, omdat het zo moeizaam is om betrouwbare instellingen tot stand te brengen. En dan komt de bekende spiraal, roep om vertrouwen, transparantie, controle, nog verfijndere regels. Tot iedereen er hoorndol van wordt en het streven naar betrouwbaarheid vastloopt in alleen maar meer wantrouwen.

Waarom onze instellingen hun toevlucht nemen tot protocollen en nog meer regels, is omdat we liever niet over cultuur praten. Wat betekent het dat wij de mensenrechten zo hoog in het vaandel hebben? Welke waarden liggen daaronder? In 1948 zijn de mensenrechten internationaal aanvaard. Sindsdien wordt er over de rechtvaardiging liever niet meer gesproken. Soms met een autoriteitsargument: mensenrechten zijn goed. Punt uit. De vragen over de onderliggende waarden zijn inderdaad vervelend. Het lijkt snel alsof we onze mensenrechten willen opdringen aan andere culturen. Maar als we dat laten zitten, hebben we het volgens O'Neill meer over mensenrechtenopinies dan over waarden.

De gemakkelijke weg is denken dat de wet aan zichzelf genoeg heeft. Maar dat is niet zo. Wetten hebben ook een culturele bedding nodig, gedeelde opvattingen over goed en kwaad. Daarvan wil met name de progressieve politieke filosofie niet weten. Men denkt dat het liberale beginsel om elkaar met rust te laten - 'do no harm' -, voldoende is om de moderne wereld vreedzaam draaiend te houden. Maar juist het ontkennen van het belang van cultuur produceert alleen maar wantrouwen.

Vertrouwen zonder meer is een weinig zeggend begrip. Onderzoek naar vertrouwen bestaat altijd uit enquêtes waarin wordt gevraagd of u vertrouwen heeft in bankiers, politici, journalisten of kappers. Dat zegt hooguit iets over een algemene houding tegenover instellingen. Wie vertrouwen zegt, bedoelt eigenlijk betrouwbaarheid, of eerlijkheid, of competentie. Met andere woorden, concrete deugden in een concrete situatie. Vertrouw je de onderwijzeres van je dochter? Wel om het alfabet te leren, niet achter het stuur van de schoolbus. Daarom is de roep om algemeen vertrouwen zo onzinnig.

Opvattingen over eerlijkheid, betrouwbaarheid, competentie verschillen in verschillende culturen. De oude liberaal Adam Smith noemde betrouwbaarheid als 'natural passion' in het dagelijks verkeer. Je moet je best doen eerlijk te zijn, dan krijg je vertrouwen retour. Mevrouw O'Neill koopt een paar sokken, in de veronderstelling dat ze ze eventueel mag terugbrengen. Dat is het vertrouwen van alledag maar ook een culturele kernwaarde. In dat opzicht zijn er culturen die wel en niet deugen. Dat negeren noemde ze 'een grote fout van links'.

O'Neill bleef keurig abstract, mij met honderd vragen achterlatend. Ik dacht aan de protestantse ethiek van Max Weber en een man een man een woord een woord. Wat betekent dat voor de euro, waar het breukvlak tussen landen die vinden dat je schuld moet terugbetalen en landen die vinden dat je schuld beter kunt delen, ruwweg langs protestant en katholiek loopt. Ik dacht aan een miljoen vluchtelingen uit Arabische landen die hoe je het wendt of keert hun cultuur niet op het strand daar achterlaten.

Ik durfde er geen vraag over te stellen. Zij was heel wat stoerder tegen de Saoedische ambassadeur. Ze zei: 'Wij denken dat de wet genoeg is, maar van politieke filosofie word je geen eerlijker mens. Ik begrijp dat het beledigend is om te zeggen dat iets gewoon fout is. Maar soms is het niet anders.' Wat een vrouw die barones!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.